Mái nhà nào cũng có Bác - Kỳ 2: Để lời Bác ngân lên trong tiếng đàn Tính, câu hát Then

Buổi chiều, nắng vàng trải nhẹ trên những cánh đồng lúa xanh mướt ở vùng Phước Cát, xã Cát Tiên 2, tỉnh Lâm Đồng. Trong căn nhà sàn cộng đồng nằm giữa khoảng không gian yên bình ấy, tiếng đàn Tính bắt đầu vang lên sau những phút chuẩn bị quen thuộc.

Trên sàn gỗ, những người phụ nữ Tày, Nùng trong bộ áo chàm đen ngồi thành vòng cung. Người chỉnh lại dây đàn, người khe khẽ nhẩm lời hát. Bên cạnh họ, những bạn trẻ chăm chú dõi theo từng động tác trên cây đàn đã gắn bó với biết bao thế hệ.

Khi những thanh âm đầu tiên cất lên, cả không gian như lắng đọng. Tiếng đàn khi trong trẻo, réo rắt như dòng suối giữa đại ngàn, khi sâu lắng, thiết tha như lời ru của mẹ. Hòa quyện cùng từng giai điệu là những câu hát mộc mạc nhưng đầy cảm xúc, kể về quê hương Việt Bắc nghĩa tình, hành trình khai phá, dựng xây trên vùng đất mới và lòng biết ơn sâu sắc đối với Đảng, Bác Hồ đã soi đường, dẫn lối cho đồng bào các dân tộc.

Ở gian chính của ngôi nhà sàn, phía trên lá cờ đỏ sao vàng là chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh được đặt trang trọng. Với bà con nơi đây, đó không chỉ là hình ảnh của vị lãnh tụ kính yêu mà còn là biểu tượng nhắc nhớ về cội nguồn cách mạng, về những giá trị đã nâng đỡ các thế hệ người Tày, Nùng trên hành trình dựng xây cuộc sống.

Ông Phan Văn Phủ, thành viên Ban Chấp hành Hội đồng hương Tày - Nùng Việt Bắc, cho biết nhà sàn cộng đồng từ lâu đã trở thành điểm hẹn quen thuộc của bà con. “Đây không chỉ là nơi hội họp mà còn là mái nhà chung của đồng bào Tày, Nùng trên quê hương mới. Mọi người đến đây để gặp gỡ, sinh hoạt, gìn giữ bản sắc văn hóa và nhắc nhau nhớ về nguồn cội” - ông Phủ nói.

Từ những ngày đầu rời quê hương vào Cát Tiên lập nghiệp, đồng bào Tày, Nùng luôn nhận được sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và chính quyền địa phương. Việc xây dựng nhà sàn cộng đồng không chỉ tạo không gian sinh hoạt văn hóa mà còn góp phần gắn kết cộng đồng, giúp những người con xa quê có nơi để tìm về.

Nơi đây thường xuyên diễn ra các buổi sinh hoạt của Hội đồng hương, Câu lạc bộ hát Then - đàn Tính, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc cùng nhiều hoạt động khuyến học, giáo dục truyền thống và giao lưu văn hóa.

“Những ngày lễ lớn của đất nước hay các dịp sinh hoạt cộng đồng, trong nhà sàn luôn có cờ Tổ quốc và ảnh Bác Hồ. Đó là nề nếp mà bà con vẫn duy trì từ nhiều năm nay” - ông Phủ chia sẻ.

Nhịp sinh hoạt của câu lạc bộ cũng được điều chỉnh theo mùa vụ. Vào thời điểm thu hoạch điều hoặc lúa, các buổi tập thưa hơn. Khi công việc đồng áng tạm lắng, tiếng đàn, câu hát lại vang lên đều đặn dưới mái nhà sàn. Có những dịp gặp mặt, hàng chục gia đình cùng trở về đây. Người mang theo món ăn truyền thống, người chuẩn bị bàn ghế, người phụ trách chương trình văn nghệ. Các cụ già quây quần kể chuyện quê cũ, chuyện mùa màng; lớp trẻ khoác áo chàm, ôm đàn Tính; trẻ nhỏ vô tư chạy chơi dưới gầm sàn trong tiếng cười rộn rã.

Để nhà sàn thực sự trở thành không gian lưu giữ ký ức văn hóa, ông Phủ cùng nhiều người có uy tín trong cộng đồng đang vận động bà con sưu tầm, hiến tặng những vật dụng truyền thống gắn với đời sống của người Tày, Nùng. Từ chiếc cối xay đá, khung cửi dệt vải, quạt thóc đến những cây đàn Tính hay đồ dùng sinh hoạt quen thuộc ngày trước đều được gìn giữ cẩn thận. Dự kiến, các hiện vật này sẽ được trưng bày dưới gầm nhà sàn để thế hệ trẻ có cơ hội tìm hiểu về đời sống của cha ông.

“Giữ văn hóa không chỉ là giữ một câu hát hay một bộ trang phục. Điều quan trọng hơn là giúp con cháu hiểu được vì sao cha ông đã sống như thế, đã vượt qua những khó khăn nào và vì sao phải biết trân trọng những gì mình đang có hôm nay” - ông Phủ bày tỏ.

Trong đời sống văn hóa của đồng bào Tày, Nùng ở Cát Tiên, hình ảnh Bác còn hiện diện theo một cách gần gũi hơn: trong tiếng đàn Tính, trong những làn điệu Then được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Hát Then, đàn Tính theo chân những người con Việt Bắc vào vùng đất mới từ những ngày đầu lập nghiệp. Khi ấy, cuộc sống còn nhiều gian khó. Đồng bào phải khai hoang, dựng nhà, trồng lúa, gây dựng cuộc sống từ hai bàn tay trắng. Thế nhưng, giữa những nhọc nhằn của buổi đầu xa quê, tiếng hát Then vẫn âm thầm hiện diện.

Có khi là vài câu hát cất lên bên nương rẫy sau một ngày lao động. Có khi là tiếng đàn vang lên bên bếp lửa trong những đêm quây quần của bà con đồng hương. Cũng có khi là những làn điệu quen thuộc trong đám cưới, lễ mừng nhà mới hay dịp gặp gỡ đầu năm.

Nhớ tiếng đàn quê hương, nhiều người tự tìm quả bầu khô để làm thân đàn, dùng dây cước thay dây đàn rồi mày mò chế tác nhạc cụ. Từ một cây đàn, rồi vài cây đàn, những thanh âm quen thuộc dần trở lại trong đời sống cộng đồng.

Sau này, khi điều kiện khá hơn, những bộ trang phục truyền thống, đạo cụ biểu diễn và nhạc cụ được người thân từ Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn gửi vào. Một không gian văn hóa Việt Bắc dần hình thành trên vùng đất Cát Tiên.

Đầu năm 2014, Câu lạc bộ hát Then - đàn Tính Phước Cát chính thức được thành lập. Đến nay, câu lạc bộ duy trì khoảng 15 thành viên nòng cốt cùng nhiều thanh thiếu niên tham gia vào các dịp nghỉ hè hoặc sau mùa vụ. Những người cao tuổi trong câu lạc bộ không chỉ truyền dạy cách chơi đàn hay kỹ thuật hát Then. Điều họ muốn trao lại còn là những giá trị văn hóa, đạo lý và cách ứng xử được gửi gắm trong từng câu hát.

Mỗi làn điệu Then là một câu chuyện về quê hương, gia đình, tình yêu lao động và khát vọng hướng tới cuộc sống tốt đẹp. Chính từ những lời ca ấy, lớp trẻ hiểu hơn về nguồn cội của mình, về những gì cha ông đã gìn giữ suốt nhiều thế hệ.

Theo ông Nguyễn Văn Thức, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Cát Tiên 2, việc treo ảnh Bác Hồ trong gia đình mới chỉ là một phần của sự trân trọng mà đồng bào dành cho Người. “Khi tìm hiểu sâu hơn đời sống văn hóa của bà con, có thể thấy hình ảnh Bác hiện diện rất nhiều trong các hoạt động văn nghệ. Trong các tiết mục hát Then, đàn Tính, nhiều bài hát đều ca ngợi Đảng, ca ngợi Bác Hồ, nhắc nhở con người sống tốt hơn, đoàn kết hơn và hướng tới những điều tích cực” - ông Thức cho biết.

Chính vì vậy, mỗi buổi sinh hoạt văn hóa không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc mà còn trở thành một hình thức giáo dục truyền thống nhẹ nhàng nhưng hiệu quả. Điều đáng quý là trong dòng chảy của đời sống hiện đại, ngày càng có nhiều người trẻ chủ động tìm đến với câu lạc bộ để học tiếng nói, câu hát và nhạc cụ truyền thống của dân tộc mình.

Theo chân bà ngoại đến những buổi sinh hoạt từ khi còn nhỏ, Lê Thị Thanh Tuyền, chuẩn bị bước vào lớp 12, dần trở thành một trong những thành viên trẻ tích cực của câu lạc bộ hát Then, đàn Tính. Ban đầu, em chỉ theo bà đến các buổi sinh hoạt để nghe hát và xem biểu diễn. Dần dần, sự tò mò trở thành niềm yêu thích.

Từ những ngày đầu còn rụt rè ngồi quan sát, Tuyền bắt đầu học từng động tác gảy đàn, tập từng câu hát rồi trở thành thành viên thường xuyên tham gia các hoạt động của câu lạc bộ. “Em tham gia vì muốn hiểu thêm về văn hóa dân tộc mình. Em mong có thể góp một phần nhỏ để gìn giữ và lan tỏa những nét đẹp truyền thống đến với bạn bè cùng trang lứa” - Tuyền chia sẻ.

Với cô học sinh người Tày, Chủ tịch Hồ Chí Minh không phải là hình ảnh chỉ hiện diện trong sách giáo khoa hay những bài học lịch sử. “Bác giống như một người thân trong gia đình. Mỗi lần nhìn thấy ảnh Bác, em đều cảm thấy xúc động và biết ơn. Nhờ có Bác và các thế hệ đi trước mà hôm nay chúng em được sống trong hòa bình, được học tập và theo đuổi những ước mơ của mình” - Tuyền nói.

Khi được hỏi về việc học tập và làm theo Bác, cô gái trẻ cho rằng điều đó bắt đầu từ những việc rất giản dị trong cuộc sống hằng ngày. Đó là lễ phép với ông bà, cha mẹ; sống giản dị, tiết kiệm; chăm chỉ học tập; biết quan tâm đến mọi người xung quanh và có trách nhiệm với cộng đồng.

Điều khiến Tuyền trăn trở là trong nhịp sống hiện đại, nếu thế hệ trẻ không chủ động tìm hiểu thì những giá trị văn hóa truyền thống có thể dần bị mai một. “Em mong các bạn trẻ sẽ quan tâm nhiều hơn đến văn hóa dân tộc mình. Mỗi người hãy cố gắng sống tốt, học tập tốt và làm theo những điều Bác dạy để sau này có thể tiếp tục truyền lại cho thế hệ sau” - Tuyền bày tỏ.

Trong đời sống của người Tày, Nùng, Lồng Tồng là lễ hội xuống đồng mang theo ước vọng về mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và cuộc sống bình yên. Với những người con Việt Bắc đang sinh sống trên vùng đất Cát Tiên, đây còn là dịp để gặp gỡ đồng hương, gìn giữ bản sắc văn hóa và nhắc nhớ về cội nguồn.

Trước đây, lễ hội chủ yếu diễn ra trong phạm vi cộng đồng người Tày, Nùng với các nghi lễ truyền thống, trò chơi dân gian và những làn điệu Then quen thuộc. Những năm gần đây, cùng với tinh thần đại đoàn kết các dân tộc, lễ hội được mở rộng thành không gian giao lưu văn hóa chung của người dân địa phương.

Theo ông Nguyễn Văn Thức, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Cát Tiên 2, Lễ hội Lồng Tồng được tổ chức vào dịp đầu xuân gắn với các hoạt động giao lưu văn hóa của nhiều cộng đồng dân tộc cùng sinh sống trên địa bàn. Người dân các thôn, xóm đều có thể tham gia các hoạt động của lễ hội, không phân biệt dân tộc hay nguồn gốc quê quán.

Trên sân hội, bên cạnh tiếng đàn Tính, câu hát Then là những tiết mục văn nghệ, trò chơi dân gian và các món ăn đặc trưng của nhiều dân tộc khác nhau. Mỗi cộng đồng mang đến một sắc màu riêng, nhưng tất cả cùng hòa chung trong không khí đoàn kết và niềm vui ngày hội.

“Sự giao lưu ấy không làm mất đi bản sắc văn hóa của người Tày, Nùng. Ngược lại, những giá trị truyền thống có cơ hội được lan tỏa và được nhiều người biết đến hơn”- ông Thức chia sẻ.

Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Cát Tiên 2 đánh giá, đồng bào Tày, Nùng không chỉ giữ gìn tốt bản sắc văn hóa dân tộc, bà con còn tích cực tham gia các phong trào thi đua yêu nước, các hoạt động xã hội và đóng góp vào sự phát triển chung của địa phương. Tinh thần đoàn kết ấy không chỉ hiện diện trong những ngày hội mà còn tại nhà sàn cộng đồng, các buổi sinh hoạt văn hóa vẫn được duy trì đều đặn, trở thành nơi gặp gỡ, trao truyền văn hóa và gắn kết các thế hệ.

Theo ông Nông Văn Cắm, một trong những người có uy tín của đồng bào Tày, Nùng tại địa phương, không chỉ các làn điệu dân ca hay nghi lễ truyền thống được trao truyền, nhiều giá trị văn hóa khác cũng được gìn giữ trong đời sống thường nhật. Người lớn tuổi vẫn hướng dẫn con cháu cách chế biến các món ăn truyền thống, cách sử dụng nhạc cụ dân tộc và gìn giữ tiếng nói quê hương. Một câu hát được cất lên đúng làn điệu, một cây đàn Tính được trao cho người trẻ hay một món ăn quê nhà được giữ nguyên hương vị đều góp phần giữ cho mạch nguồn văn hóa không bị đứt đoạn.

 “Mỗi khi cất lên những câu hát về Bác Hồ, người dân không chỉ nhắc nhớ công lao của vị lãnh tụ kính yêu mà còn tự nhắc mình sống tốt hơn, đoàn kết hơn và có trách nhiệm hơn với quê hương” - ông Cắm nhấn mạnh.

Chiều muộn, ánh nắng dần buông trên mái nhà sàn. Buổi sinh hoạt kết thúc, những người phụ nữ cẩn thận cất đàn vào bao, lũ trẻ ríu rít giúp người lớn thu dọn ghế bàn. Tiếng đàn đã ngừng nhưng dư âm của những câu hát dường như vẫn còn vang vọng. Và từ mái nhà sàn ấy, lời Bác vẫn tiếp tục được trao truyền qua tiếng đàn Tính, câu hát Then và nếp sống nghĩa tình của những người con Tày, Nùng trên vùng đất Cát Tiên hôm nay.

Kỳ 1:Giữ ảnh Bác trong nhà, giữ lời Bác trong lòng 

Thực hiện: HOÀNG GIANG - VÕ TÙNG

Thiết kế: HOÀI TRỌNG