Những người giữ an toàn cho bữa ăn của 14 triệu dân TP.HCM - Kỳ 4: Sau vụ 35 tấn heo nhiễm chất cấm, làm gì để không còn chuyến xe vi phạm lọt cửa?

Gần một tuần trước, từ nguồn tin của người dân, Chi cục Chăn nuôi và Thú y TP.HCM phối hợp các lực lượng liên quan kiểm tra đột xuất phương tiện vận chuyển động vật tại các cửa ngõ thành phố.

Qua kiểm tra, lực lượng chức năng phát hiện 3 xe tải vận chuyển 280 con heo với tổng trọng lượng khoảng 35 tấn có dấu hiệu bất thường. Kết quả xét nghiệm xác định nhiều mẫu dương tính với các chất cấm thuộc nhóm Beta-Agonist gồm Salbutamol và Clenbuterol; đồng thời một lô heo còn dương tính với virus dịch tả heo châu Phi.

Ở các kỳ phóng sự trước của Tạp chí Thương hiệu và Công luận đã phản ánh toàn bộ hành trình từ cuộc mật phục trong đêm, quá trình lấy mẫu, xét nghiệm xuyên đêm đến quyết định tiêu hủy toàn bộ lô hàng nhằm ngăn thực phẩm không bảo đảm an toàn đi vào thị trường.

Tuy nhiên, việc tiêu hủy các lô heo vi phạm chỉ là bước xử lý ban đầu. Ngay sau đó, cơ quan chức năng tại TP.HCM tiếp tục rà soát hồ sơ vận chuyển, đối chiếu giấy kiểm dịch, xác minh chủ hàng, tài xế và truy xuất nguồn gốc đàn heo để làm rõ trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân liên quan.

Sau khi tiếp nhận thông tin từ Chi cục Chăn nuôi và Thú y TP.HCM, Chi cục Chăn nuôi và Thủy sản TP Đồng Nai đã khẩn trương thành lập đoàn kiểm tra, xác minh nguồn gốc các lô heo liên quan. Quá trình kiểm tra tại cơ sở thu gom và các trang trại chăn nuôi cho thấy nhiều mẫu test nhanh có phản ứng dương tính với chất cấm Salbutamol.

Đến ngày 31/7, Chi cục Chăn nuôi và Thủy sản TP Đồng Nai cho biết đã phát hiện tổng cộng 1.782 con heo tại hai trang trại của ông N.V.H và bà N.H.T.T ở xã Dầu Giây có kết quả test nhanh dương tính với chất cấm thuộc nhóm Beta-Agonist. Toàn bộ số heo này đã được lập biên bản, tạm giữ và tiếp tục lấy mẫu xét nghiệm chuyên sâu để phục vụ công tác điều tra, xử lý theo quy định. Theo ghi nhận của nhóm PV Tạp chí Thương hiệu và Công luận, cả 3 xe tải vận chuyển 280 con heo nhiễm chất cấm vào TP.HCM đều xuất phát từ hai trang trại nói trên.

Ngày 1/8, Sở Nông nghiệp và Môi trường Đồng Nai tiếp tục thành lập đoàn liên ngành kiểm tra hoạt động chăn nuôi, giết mổ, vận chuyển, kinh doanh động vật và việc sử dụng chất cấm trong chăn nuôi, với sự tham gia của lực lượng công an, quản lý thị trường, thú y, kiểm dịch và chính quyền địa phương.

Ông Trần Phú Cường, Chi cục trưởng Chi cục Chăn nuôi và Thú y TP.HCM, cho biết mục tiêu của lực lượng chức năng không chỉ dừng lại ở việc phát hiện và tiêu hủy một lô hàng vi phạm, mà quan trọng hơn là phải truy xuất đến nơi phát sinh chất cấm, làm rõ trách nhiệm của từng mắt xích trong chuỗi cung ứng để ngăn chặn nguy cơ tái diễn.

"Xử lý một chuyến xe chỉ là giải quyết phần ngọn. Muốn bảo vệ bữa ăn của người dân một cách bền vững thì phải truy đến tận nguồn gốc, xác định rõ nơi phát sinh chất cấm và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm" - ông Cường nói.

Dưới góc độ pháp lý, Luật sư Đào Thị Bích Liên, Đoàn Luật sư TP.HCM, Văn phòng Luật sư Hà Hải và Cộng sự, cho rằng trách nhiệm pháp lý trong vụ việc 35 tấn heo dương tính với chất cấm cần được xác định riêng đối với từng chủ thể có liên quan, căn cứ vào hành vi thực tế, mức độ nhận thức, lỗi, vai trò và mức độ tham gia của mỗi người trong hành vi vi phạm.

Theo luật sư Liên, kết quả xét nghiệm dương tính với chất cấm là căn cứ quan trọng để xử lý hành vi vi phạm, nhưng không đồng nghĩa tất cả những người tham gia trong chuỗi chăn nuôi, vận chuyển và mua bán đều mặc nhiên có lỗi như nhau.

Đối với tài xế, nếu chỉ là người làm thuê, nhận vận chuyển lô hàng có hồ sơ hợp lệ và không biết đàn heo đã sử dụng chất cấm thì không thể mặc nhiên xem là người vi phạm. Tuy nhiên, nếu có căn cứ chứng minh tài xế biết rõ tình trạng của lô hàng nhưng vẫn tham gia vận chuyển, né tránh kiểm tra hoặc hỗ trợ hợp thức hóa hồ sơ thì có thể bị xem xét trách nhiệm theo quy định pháp luật.

Đối với chủ hàng, cơ quan chức năng cần làm rõ người này có biết đàn heo sử dụng chất cấm hay không; có tham gia tổ chức thu mua, vận chuyển, giết mổ hoặc tiêu thụ hay không. Trường hợp biết rõ nhưng vẫn đưa sản phẩm ra thị trường thì có thể bị xử lý hành chính hoặc bị xem xét trách nhiệm hình sự khi đủ căn cứ theo quy định của pháp luật.

Riêng chủ trang trại, nếu có hành vi mua, pha trộn, chỉ đạo hoặc cho phép sử dụng chất cấm thì phải chịu trách nhiệm chính. Tùy theo tính chất, mức độ, quy mô, giá trị thực phẩm vi phạm, khoản thu lợi bất chính và hậu quả của hành vi, người vi phạm có thể bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm.

Luật sư Liên nhấn mạnh, để xác định đúng trách nhiệm của từng cá nhân trong vụ việc, cơ quan chức năng cần làm rõ nguồn gốc chất cấm, hồ sơ kiểm dịch, dòng tiền, dữ liệu liên lạc và hành trình vận chuyển. Bởi chỉ khi xác định đúng người, đúng hành vi và xử lý đúng trách nhiệm của từng chủ thể thì chế tài pháp luật mới phát huy hiệu quả răn đe.

Nói về chế tài đối với hành vi sử dụng và cung cấp chất cấm trong chăn nuôi, Luật sư Đào Thị Bích Liên, cho biết Salbutamol và Clenbuterol đều là các chất cấm được quy định trong Danh mục hóa chất, sản phẩm sinh học, vi sinh vật cấm sử dụng trong thức ăn chăn nuôi ban hành kèm theo Thông tư 21/2019/TT-BNNPTNT. Bên cạnh đó, khoản 2 Điều 12 Luật Chăn nuôi năm 2018 cũng nghiêm cấm việc sử dụng các chất này trong chăn nuôi. Do đó, mọi hành vi sử dụng hoặc cung cấp chất cấm đều là hành vi trái pháp luật và phải chịu trách nhiệm pháp lý tương ứng.

Luật sư Liên cho rằng nếu cơ quan điều tra xác định chất cấm được sử dụng ngay tại trang trại, người chăn nuôi có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo khoản 4 Điều 28 Nghị định 14/2021 (được sửa đổi, bổ sung tại khoản 15 Điều 4 Nghị định 07/2022). Theo quy định hiện hành, hành vi sử dụng mỗi chất cấm trong chăn nuôi có thể bị phạt từ 50 triệu đồng đến 80 triệu đồng, tùy từng trường hợp.

Đáng lưu ý, từ ngày 5-8-2026, khoản 6 Điều 21 Nghị định 211/2026 sẽ có hiệu lực, nâng mức xử phạt đối với hành vi này lên từ 60 triệu đồng đến 100 triệu đồng. Các mức phạt trên áp dụng đối với cá nhân; trường hợp tổ chức thực hiện cùng hành vi vi phạm thì mức phạt tiền gấp hai lần.

Ngoài hình thức phạt tiền, người vi phạm còn bị buộc tiêu hủy chất cấm và vật nuôi đã sử dụng chất cấm. Theo quy định mới có hiệu lực từ ngày 5-8-2026, chủ thể vi phạm còn phải nộp lại toàn bộ khoản lợi bất hợp pháp có được từ hành vi vi phạm.

Không chỉ dừng ở xử phạt hành chính, luật sư Liên cho biết nếu hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm thì người sử dụng chất cấm tại trang trại còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm theo Điều 317 Bộ luật Hình sự. Khung hình phạt thấp nhất là phạt tiền từ 100 triệu đồng đến 400 triệu đồng hoặc phạt tù từ 2 năm đến 5 năm; khung hình phạt cao nhất có thể lên đến 20 năm tù.

Đối với người cung cấp chất cấm cho người chăn nuôi, luật sư Liên cho biết từ ngày 5-8-2026, hành vi sản xuất, mua bán hoặc nhập khẩu thức ăn chăn nuôi có chứa hóa chất cấm sẽ bị xử phạt theo khoản 6 Điều 21 Nghị định 211/2026, với mức phạt từ 60 triệu đồng đến 100 triệu đồng, tùy theo giá trị hàng hóa vi phạm hoặc khoản thu lợi bất chính.

Ngoài phạt tiền, cá nhân, tổ chức vi phạm còn có thể bị đình chỉ hoạt động từ 3 đến 6 tháng, buộc tiêu hủy sản phẩm, nộp lại khoản lợi bất hợp pháp; tổ chức vi phạm bị xử phạt gấp hai lần so với cá nhân. Trường hợp sản xuất, kinh doanh hoặc buôn bán hóa chất, thuốc thú y hay nguyên liệu cấm sử dụng trong chăn nuôi còn có thể bị áp dụng các biện pháp xử lý hành chính khác như đình chỉ hoạt động hoặc tịch thu tang vật.

“Nếu người cung cấp biết rõ chất cấm được bán để sử dụng trái phép trong chăn nuôi thì có thể bị xem xét về tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 Bộ luật Hình sự. Trường hợp người bán biết rõ và cùng thống nhất ý chí với chủ trang trại trong việc sử dụng chất cấm để tạo ra đàn heo đưa vào chuỗi thực phẩm thì còn có thể bị xử lý với vai trò đồng phạm trong tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm theo Điều 317 Bộ luật Hình sự” - Luật sư Liên thông tin.

Trong suốt quá trình thực hiện loạt phóng sự, điều mà nhóm PV nhận được nhiều nhất không phải là những con số hay bình luận chuyên môn, mà là sự quan tâm và lo lắng của người dân đối với chất lượng thực phẩm hằng ngày.

Nhiều bạn đọc bày tỏ sự đồng tình với việc lực lượng chức năng kiên quyết tiêu hủy toàn bộ lô hàng vi phạm, đồng thời đánh giá cao những cán bộ thú y đã làm việc không ngơi nghỉ để ngăn thực phẩm không an toàn đi vào thị trường.

Tuy nhiên, điều người dân mong muốn không chỉ là phát hiện thêm một vụ việc. Điều họ kỳ vọng là những vụ việc tương tự sẽ ngày càng ít đi.

Bà Trần Thị Ảnh, ngụ phường Đông Hưng Thuận (TP.HCM), cho biết sau khi theo dõi toàn bộ loạt bài, bà càng nhận thấy tầm quan trọng của việc lựa chọn thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng. Theo bà, giá rẻ không thể là tiêu chí duy nhất khi lựa chọn thực phẩm cho gia đình. Quan trọng hơn là biết được sản phẩm đến từ đâu, được kiểm soát như thế nào và có bảo đảm an toàn hay không.

Không chỉ người tiêu dùng, nhiều tiểu thương cũng bày tỏ mong muốn thị trường được làm sạch để những người kinh doanh chân chính không bị ảnh hưởng bởi các vụ việc vi phạm.

Chị Nguyễn Thị Hồng, tiểu thương tại xã Hóc Môn (TP.HCM), chia sẻ mỗi khi xuất hiện thông tin về thịt bẩn, lượng khách đều giảm mạnh dù phần lớn tiểu thương đều nhập hàng có nguồn gốc và kiểm dịch đầy đủ.

Theo chị, những người làm ăn nghiêm túc luôn mong cơ quan chức năng tăng cường kiểm tra từ trang trại, lò mổ đến nơi tiêu thụ, xử lý nghiêm những trường hợp cố tình sử dụng chất cấm để tạo môi trường kinh doanh lành mạnh, công bằng.

Ở góc độ phân phối, anh Lê Minh Tuấn, chủ một cửa hàng thực phẩm sạch tại TP.HCM, cho rằng việc xây dựng chuỗi cung ứng an toàn đòi hỏi rất nhiều thời gian, chi phí và sự cam kết. Từ lựa chọn nhà cung cấp, kiểm tra hồ sơ, truy xuất nguồn gốc đến bảo quản sản phẩm đều phải được thực hiện nghiêm ngặt.

“Điều mà những đơn vị kinh doanh chân chính mong muốn nhất là thị trường minh bạch, nơi người làm đúng được bảo vệ và người vi phạm bị loại bỏ” - anh Tuấn nhấn mạnh.

Là một người trẻ thường xuyên mua thực phẩm cho gia đình, chị Phạm Thu Hà, phường Gò Vấp (TP.HCM), thừa nhận sau khi đọc loạt bài, chị hiểu rõ hơn vai trò của người tiêu dùng trong cuộc chiến chống thực phẩm bẩn.

 “Mỗi lần lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng cũng là một lần người tiêu dùng gửi tín hiệu tới thị trường rằng họ sẵn sàng trả tiền cho sự an toàn và nói không với những sản phẩm không bảo đảm chất lượng” - chị Hà bộc bạch.

35 tấn heo nhiễm chất cấm đã bị chặn lại trước khi xuất hiện trên bàn ăn. Nhưng giá trị lớn nhất của vụ việc không nằm ở con số hàng chục tấn thịt bị tiêu hủy, mà ở thông điệp rằng mọi mắt xích trong chuỗi thực phẩm đều phải được giám sát và chịu trách nhiệm đến cùng.

“Cuộc chiến” bảo vệ bữa ăn của hơn 14 triệu người dân TP.HCM sẽ không thể thành công nếu chỉ dựa vào những cuộc kiểm tra ở cửa ngõ thành phố. Nó bắt đầu từ sự trung thực của người chăn nuôi, sự nghiêm minh của pháp luật, sự quyết liệt của cơ quan quản lý và cả sự lựa chọn có trách nhiệm của người tiêu dùng.

Bởi chỉ khi chất cấm không còn đất sống ngay từ trang trại, những chuyến xe thực phẩm hướng về TP.HCM mới thực sự an toàn.

Nhóm phóng viên VP TP.HCM