Sự ra đời của Luật Viên chức 2025 (có hiệu lực từ 1/7/2026) tới đây được xem là mảnh ghép cuối cùng hoàn thiện bức tranh quản trị nhân sự công theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp và sòng phẳng.
Trước năm 2010, ranh giới giữa người làm hành chính nhà nước và người làm chuyên môn tại các bệnh viện, trường học gần như không tồn tại. Tất cả đều được quản lý chung dưới bóng hành chính của Pháp lệnh Cán bộ, Công chức. Hệ quả là cơ chế tuyển dụng, trả lương mang nặng tính cào bằng, thiếu động lực tự chủ.
Luật Viên chức 2010 xuất hiện như một "tuyên ngôn" độc lập cho khu vực sự nghiệp công lập. Lần đầu tiên, viên chức được định nghĩa là người làm việc theo hợp đồng, cung cấp dịch vụ công thay vì thực thi công vụ. Đây chính là nền tảng để hình thành hệ thống chức danh nghề nghiệp riêng biệt, tách rời khỏi thang bảng lương hành chính thuần túy.
Dù khái niệm hợp đồng đã có từ năm 2010, nhưng thực tế tâm lý "biên chế suốt đời" chỉ thực sự bị lung lay từ mốc 1/7/2020. Luật sửa đổi năm 2019 quy định các trường hợp tuyển dụng mới sau thời điểm này chỉ còn hình thức hợp đồng xác định thời hạn.
Sự thay đổi này không chỉ là tên gọi trên giấy tờ. Nó thiết lập một cơ chế sàng lọc tự nhiên: Đơn vị sự nghiệp có quyền chấm dứt hợp đồng nếu viên chức không đáp ứng yêu cầu, đồng thời tạo ra dòng chảy lao động linh hoạt giữa khu vực công và tư. Đi cùng với đó là quyền tự chủ về tài chính và nhân sự, cho phép các bệnh viện, trường đại học tự quyết định thu nhập tăng thêm dựa trên năng lực cống hiến của từng cá nhân.
Bước sang giai đoạn thực thi Luật Viên chức 2025, quản lý nhân sự sẽ không còn dựa trên số lượng người mà dựa trên vị trí việc làm. Đây là thay đổi mang tính bản lề, phân định rõ ba nhóm: quản lý, chuyên môn nghiệp vụ và hỗ trợ phục vụ.
Mỗi vị trí sẽ có một bản mô tả công việc và tiêu chuẩn năng lực khắt khe. Việc tuyển dụng, đánh giá và đặc biệt là trả lương sẽ căn cứ trực tiếp vào "ghế" mà viên chức đang ngồi và hiệu quả họ tạo ra tại vị trí đó. Kết quả đánh giá không còn là thủ tục cuối năm để "vui vẻ cả làng" mà trở thành căn cứ sống còn để quyết định tiền thưởng, cơ hội thăng tiến hay thậm chí là buộc thôi việc.
Điểm mới đáng chú ý của luật mới là sự cởi mở trong hoạt động nghề nghiệp. Viên chức, đặc biệt là các chuyên gia y tế, giáo dục và khoa học, được phép tham gia hoạt động ngoài đơn vị, ký hợp đồng dịch vụ hoặc quản lý doanh nghiệp (nếu không xung đột lợi ích). Điều này giúp khai thác tối đa chất xám và tăng thu nhập chính đáng cho đội ngũ tinh hoa.
Tuy nhiên, quyền lợi đi kèm với trách nhiệm pháp lý nghiêm ngặt. Hệ thống kỷ luật được hoàn thiện theo hướng rõ ràng hơn, bao gồm cả việc truy cứu trách nhiệm đối với các vi phạm trong quá khứ dù viên chức đã nghỉ hưu. Việc quản lý cũng sẽ được số hóa hoàn toàn thông qua cơ sở dữ liệu quốc gia, chấm dứt thời kỳ hồ sơ giấy phân tán.
Với lộ trình chuyển tiếp đồng bộ, Luật Viên chức 2025 hứa hẹn sẽ hoàn tất quá trình chuyển đổi từ quản lý nhân sự bằng ngân sách sang quản trị nhân lực theo hiệu quả, tạo động lực mới cho khu vực dịch vụ công trong giai đoạn phát triển mới.
Tâm An
