Trường Giáo dưỡng số 4 vừa tổ chức Hội thảo “Người chưa thành niên nghiện ma túy: Từ tiếp nhận, quản lý đến phục hồi và tái hòa nhập”, với sự tham dự của lãnh đạo đơn vị, các chuyên gia, nhà khoa học và đại biểu.
Trình bày tham luận tại hội thảo về “Người chưa thành niên nghiện ma túy: Từ tiếp nhận, quản lý đến phục hồi và tái hòa nhập, TS. Bùi Quang Xuân cho rằng, đối với người chưa thành niên nghiện ma túy, cai nghiện mới chỉ là một phần của hành trình. Điều quan trọng hơn là giúp các em phục hồi, tiếp tục học tập, tìm lại niềm tin và có cơ hội tái hòa nhập với gia đình, nhà trường, cộng đồng.
Đừng biến quá khứ thành căn cước của trẻ
Theo TS. Bùi Quang Xuân, một trong những rào cản lớn đối với người trẻ sau cai nghiện không chỉ nằm ở những gì đã xảy ra trong quá khứ, mà còn ở cách gia đình, nhà trường và xã hội nhìn nhận các em sau đó.
Một đứa trẻ từng sử dụng ma túy có thể bị gọi là “hư hỏng”; một em từng vi phạm có thể bị nhìn nhận như người “khó thay đổi”. Khi trở về cộng đồng, dù đã hoàn thành quá trình cai nghiện, các em vẫn có nguy cơ phải mang theo một “bản án xã hội” vô hình.
Theo TS. Bùi Quang Xuân, điều cần thay đổi trước hết chính là cách nhìn: “Nếu một đứa trẻ đã muốn bước ra khỏi quá khứ, liệu chúng ta có sẵn sàng mở cho em một cánh cửa mới?”
Bùi Quang Xuân phân tích, khi nói đến người chưa thành niên nghiện ma túy, xã hội thường tập trung vào những hành vi như sử dụng chất gây nghiện, vi phạm, tái sử dụng, bỏ học hay xung đột gia đình.
Những hành vi này cần được nhận diện và xử lý. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn một người trẻ qua hành vi đã xảy ra, rất dễ đánh đồng một giai đoạn trong cuộc đời với toàn bộ con người của các em.
Một đứa trẻ từng sử dụng ma túy vẫn là một người con, một học sinh, một người đang trưởng thành, có cảm xúc, nhu cầu được yêu thương, khả năng học tập và khả năng thay đổi.
Vì vậy, theo ông, cách tiếp cận đối với người chưa thành niên cần chuyển từ câu hỏi “em đã cai chưa?” sang một câu hỏi rộng hơn: “em đã có đủ năng lực để sống một cuộc sống mới chưa?”. Đây chính là sự chuyển dịch từ quản lý một vấn đề sang phục hồi một con người.
Rào cản lớn xuất hiện khi một người trẻ sau cai nghiện muốn trở lại trường nhưng sợ bạn bè biết quá khứ; muốn học nghề nhưng lo không được tin tưởng; muốn tìm việc nhưng sợ bị từ chối; muốn trở về gia đình nhưng những tổn thương giữa cha mẹ và con cái vẫn chưa được giải quyết.
Khi ấy, theo TS. Bùi Quang Xuân, vấn đề không còn chỉ là ma túy mà là niềm tin: Niềm tin của người trẻ vào chính mình, của gia đình, nhà trường và cộng đồng vào khả năng thay đổi của các em.
Nếu những cánh cửa lần lượt khép lại, người trẻ có thể hình thành suy nghĩ rằng mọi cố gắng đều vô nghĩa. Khi đó, quá khứ có nguy cơ trở thành tương lai.
Theo ông, cần tránh những cách ứng xử mang tính gắn nhãn như “hư hỏng”, “nguy hiểm” hoặc mặc nhiên cho rằng người đã cai nghiện sẽ tiếp tục vi phạm. Một đứa trẻ cần hiểu rằng mình phải chịu trách nhiệm về sai lầm, nhưng sai lầm ấy không phải toàn bộ con người mình.
“Giáo dục phải mở ra khả năng để các em hiểu rằng: Em đã từng sai, nhưng em không chỉ là sai lầm của mình”, TS. Bùi Quang Xuân nêu quan điểm.
Quyền được học cũng là quyền được bắt đầu lại
Một vấn đề được TS. Bùi Quang Xuân đặc biệt lưu ý là việc học tập của người chưa thành niên sau quá trình cai nghiện.
Theo ông, sau một thời gian gián đoạn, việc đưa các em trở lại trường không đơn giản là bố trí lại một chỗ ngồi trong lớp học. Các em có thể đã hổng kiến thức, mất thói quen học tập, mặc cảm với bạn bè, thiếu kỹ năng giao tiếp hoặc chưa xác định được mình muốn trở thành người như thế nào.
Bởi vậy, giáo dục trong quá trình phục hồi không thể chỉ dừng ở kiến thức văn hóa. Người trẻ cần được trang bị khả năng quản lý cảm xúc, kỹ năng sống, kỹ năng ra quyết định, tự kiểm soát hành vi, xây dựng các mối quan hệ lành mạnh, đồng thời được định hướng học nghề và việc làm.
Theo tham luận, việc áp dụng các biện pháp cai nghiện không làm mất đi quyền học tập của người chưa thành niên. Quá trình hỗ trợ phải duy trì hình thức giáo dục phù hợp với độ tuổi, trình độ và hoàn cảnh của từng em.
“Một lớp học tốt không chỉ giúp một em biết thêm kiến thức, mà còn có thể giúp em tin rằng mình vẫn còn tương lai”, TS. Bùi Quang Xuân nhấn mạnh.
Mô hình 5R cho quá trình phục hồi
Từ cách tiếp cận trên, TS. Bùi Quang Xuân đề xuất mô hình 5R, hướng đến quá trình phục hồi toàn diện cho người chưa thành niên:
Recognition – Nhận diện: Giúp người trẻ hiểu chính mình, nhận diện nguy cơ, cảm xúc và những yếu tố có thể dẫn đến tái sử dụng ma túy.
Regulation – Điều chỉnh: Trang bị khả năng quản lý cảm xúc, hành vi và ứng phó với căng thẳng.
Rehabilitation – Phục hồi: Xây dựng lại sức khỏe, thói quen sống tích cực và khả năng chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ.
Re-education – Giáo dục phát triển: Hỗ trợ học tập, học nghề, kỹ năng sống, kỹ năng xã hội và định hướng nghề nghiệp.
Reintegration – Tái hòa nhập: Giúp người trẻ trở lại với gia đình, nhà trường, cộng đồng và từng bước xây dựng tương lai.
Theo TS. Bùi Quang Xuân, 5R không phải năm bước cứng nhắc nối tiếp nhau mà là một hệ thống các năng lực có quan hệ tương tác. Một người trẻ khó tái hòa nhập bền vững nếu chưa biết điều chỉnh cảm xúc; không thể xây dựng tương lai nếu thiếu năng lực học tập, nghề nghiệp và cũng rất khó phục hồi nếu liên tục bị nhắc rằng mình từng thất bại.
Gia đình, nhà trường và cộng đồng phải cùng mở cửa
Trong quá trình phục hồi, gia đình được TS. Bùi Quang Xuân xác định là một trong những điểm tựa quan trọng nhất.
Cha mẹ của người chưa thành niên nghiện ma túy có thể đã trải qua thời gian dài đau khổ, thất vọng, giận dữ và mất niềm tin. Tuy nhiên, khi con trở về, gia đình cần từng bước chuyển từ tâm lý lo sợ “bao giờ con lại tái nghiện?” sang câu hỏi “gia đình có thể làm gì để con không phải quay lại con đường cũ?”. Điều đó không đồng nghĩa với dễ dãi.
Theo TS. Bùi Quang Xuân, tha thứ không có nghĩa là bỏ qua trách nhiệm; tin tưởng không đồng nghĩa với không có nguyên tắc. Điều người trẻ cần là những giới hạn rõ ràng nhưng không làm nhục, sự giám sát nhưng không trở thành kiểm soát tuyệt đối và sự quan tâm không biến thành việc nhắc lại lỗi lầm mỗi ngày.
Nếu gia đình là nơi người trẻ tìm thấy tình yêu thương thì nhà trường có thể là nơi các em tìm lại năng lực, còn cộng đồng là nơi tìm thấy sự chấp nhận.
Một người trẻ được học nghề, có công việc phù hợp, có người hướng dẫn, nhóm bạn tích cực và môi trường sống an toàn sẽ có thêm những điểm tựa để xây dựng lại cuộc đời.
Vì vậy, quá trình phục hồi phải kết nối giáo dục, hướng nghiệp, học nghề, gia đình và cộng đồng; đồng thời phân định rõ chức năng quản lý với nhu cầu điều trị, giáo dục và trợ giúp xã hội.
“Không một cơ quan nào có thể một mình giải quyết toàn bộ câu chuyện. Phục hồi thực sự cần một mạng lưới đồng hành”, TS. Bùi Quang Xuân nhận định.
Hãy hỏi các em muốn trở thành ai
Theo TS. Bùi Quang Xuân, điều cần thay đổi không chỉ là quy trình tiếp nhận, quản lý hay cai nghiện mà trước hết phải là cách xã hội nhìn một người trẻ từng vấp ngã.
Thay vì gọi các em là “đứa trẻ nghiện ma túy”, cần nhìn nhận đó là một người trẻ đang trong quá trình phục hồi. Thay vì chỉ hỏi các em từng làm gì, cần quan tâm các em đang cố gắng làm gì; thay vì chỉ kiểm tra nguy cơ tái sử dụng, cần biết các em đang học gì, sống ra sao, có mục tiêu gì và có ai đồng hành.
Đặc biệt, khi yêu cầu một đứa trẻ thay đổi, gia đình và xã hội cũng phải tự hỏi môi trường xung quanh đã thay đổi đủ để hỗ trợ em hay chưa.
Một xã hội văn minh, theo TS. Bùi Quang Xuân, không phải là xã hội không có người từng mắc sai lầm, mà là xã hội biết giúp con người sửa chữa sai lầm nhưng không tước bỏ cơ hội làm lại cuộc đời.
Điều đó càng có ý nghĩa đối với người chưa thành niên, bởi các em vẫn đang lớn lên, nhân cách và năng lực tự kiểm soát vẫn trong quá trình hình thành. Một lần vấp ngã có thể trở thành bài học, một giai đoạn nghiện có thể trở thành quá khứ và một sai lầm vẫn có thể được sửa chữa.
Nếu xã hội biến sai lầm thành căn cước, quá khứ thành cái nhãn và cái nhãn thành định kiến, điều bị đánh mất có thể chính là khả năng thay đổi của một con người trẻ.
TS. Bùi Quang Xuân đúc kết: Cai nghiện là để rời xa ma túy; phục hồi là để tìm lại chính mình; giáo dục là để xây dựng năng lực sống; gia đình là nơi để trở về và cộng đồng là nơi trao cơ hội bắt đầu lại.
Bởi vậy, điều một đứa trẻ cần không chỉ là lời nhắc rằng em đã từng sai, mà còn là cơ hội để chứng minh mình có thể trở thành người như thế nào.
“Quá khứ của em là một phần câu chuyện. Nhưng nó không phải toàn bộ con người em”, TS. Bùi Quang Xuân nhấn mạnh.
Quang Xuân - Lê Hiền
