Thiếu cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ

Hệ thống pháp luật SHTT hiện còn nhiều hạn chế: chưa có quy định cụ thể để thúc đẩy thương mại hoá, định giá, thế chấp và hình thành thị trường quyền SHTT; quản lý sáng chế mật thiếu quy trình rõ ràng, gây rủi ro pháp lý; cơ chế bảo vệ quyền chưa đủ mạnh, giám định chậm, nhân lực thực thi thiếu chuyên môn và thiếu hỗ trợ doanh nghiệp. Hoạt động SHTT chưa đảm bảo yêu cầu cạnh tranh, thiếu cơ chế kiểm soát lạm dụng độc quyền; phạm vi bảo hộ sở hữu công nghiệp còn hẹp, chưa bao quát các vấn đề mới từ AI, tài sản số, thiết kế giao diện và xu hướng chuyển đổi số.

SHTT ngày càng trở thành công cụ chiến lược trong bảo vệ, chiếm lĩnh và cạnh tranh công nghệ. Nhiều quốc gia và doanh nghiệp toàn cầu coi SHTT như “vũ khí mềm” để kiểm soát thị trường, thể hiện qua làn sóng đăng ký sáng chế và các tranh chấp xuyên biên giới. Trong khi đó, ở các nước phát triển, tài sản phi vật chất chiếm trên 80% tổng tài sản, và việc mua bán tài sản trí tuệ được coi trọng hơn so với tài sản vật chất truyền thống.

Xu hướng mới cho thấy sự gia tăng mạnh mẽ của các loại tài sản trí tuệ phi truyền thống (dữ liệu, thuật toán, AI, mô hình kinh doanh, thiết kế giao diện...), song cơ chế bảo hộ còn chưa rõ ràng. Sự phát triển của công nghệ số, AI, blockchain, metaverse đặt ra thách thức lớn trong xác định tác giả, chủ sở hữu và cân bằng giữa quyền SHTT với quyền riêng tư, quyền truy cập mở. Đồng thời, nhiều quốc gia đã thúc đẩy mô hình thương mại hoá và tài chính hoá SHTT (mua bán, cấp phép, patent pooling, sàn giao dịch, định giá, cho vay dựa trên SHTT), biến SHTT thành loại tài sản có thể giao dịch như bất động sản hay chứng khoán.

Nghị quyết 68-NQ/TW (2025) yêu cầu hoàn thiện pháp luật bảo vệ quyền sở hữu tài sản, nhất là quyền SHTT và tài sản vô hình; giảm rủi ro pháp lý; hỗ trợ định giá, bảo hộ quyền SHTT trong nước; tăng chế tài xử lý vi phạm, đặc biệt trên thương mại điện tử. Đồng thời, bảo đảm thủ tục xác lập quyền SHTT trực tuyến, rút ngắn thời gian theo thông lệ quốc tế; đa dạng hóa nguồn vốn cho doanh nghiệp tư nhân thông qua quỹ bảo lãnh tín dụng, cho thuê tài chính và mở rộng tài sản phi truyền thống (phần mềm, dữ liệu, SHTT) làm tài sản đảm bảo.

Trong dự thảo Tờ trình Chính phủ về Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ, Cơ quan soạn thảo (Bộ Khoa học và Công nghệ) nhấn mạnh: Việc sửa đổi, bổ sung pháp luật về SHTT cũng cần phải thực hiện để bảo đảm thực hiện cam kết quốc tế trong bối cảnh thực tiễn thương mại thế giới thay đổi (sự bùng nổ của thương mại điện tử) và có thể để xử lý cả những vấn đề phát sinh trong quá trình đàm phán thương mại với Hoa Kỳ.

Luật SHTT sửa đổi giữ nguyên đối tượng áp dụng (tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước theo quy định, điều ước quốc tế) và tập trung vào 5 nhóm chính sách: (1) hỗ trợ tạo ra, khai thác thương mại SHTT; (2) đơn giản hóa thủ tục hành chính; (3) nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền; (4) bảo đảm thi hành cam kết quốc tế; (5) cập nhật vấn đề mới về SHTT. Dự thảo được thiết kế theo hướng đơn giản hóa thủ tục, tăng cường hậu kiểm và đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý.

Hà Trần(t/h)