Chưa bao giờ người làm báo lại đứng trước áp lực đa chiều như hiện nay: áp lực về tốc độ, về lượt truy cập, về tương tác xã hội, về cạnh tranh thông tin, và cả áp lực giữ gìn chuẩn mực nghề nghiệp trong một môi trường truyền thông đầy biến động.
Áp lực “tin nhanh” và cuộc đua không tiếng súng
Nếu như trước đây, báo in và phát thanh – truyền hình giữ vị thế gần như độc quyền trong việc đưa tin, thì ngày nay, mạng xã hội đã trở thành “đường cao tốc” của thông tin. Một sự kiện vừa xảy ra, chỉ trong vài phút đã xuất hiện hàng trăm bài đăng, video, livestream từ người trong cuộc. Tin tức lan truyền trước khi phóng viên kịp có mặt, trước khi tòa soạn kịp xác minh.
Sự bùng nổ của mạng xã hội đã làm thay đổi căn bản “trật tự thông tin” truyền thống. Theo báo cáo Digital News Report của Viện Reuters (Đại học Oxford), tại nhiều quốc gia, hơn 50% người dùng tiếp cận tin tức đầu tiên qua mạng xã hội và các nền tảng số, trong khi báo chí chính thống không còn giữ vị thế độc quyền về phát tán thông tin như trước.
Tại Việt Nam, với hơn 70 triệu người dùng mạng xã hội, thông tin được lan truyền gần như tức thời. Nhiều sự kiện xã hội “lên sóng” mạng xã hội trước khi xuất hiện trên các kênh báo chí chính thống. Điều này đặt các cơ quan báo chí trước áp lực rất lớn về tốc độ cập nhật, buộc phải đổi mới quy trình tác nghiệp, tăng cường xuất bản đa nền tảng, rút ngắn thời gian xử lý thông tin.
Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, tốc độ nếu không đi kèm với kiểm chứng và trách nhiệm sẽ tiềm ẩn nguy cơ gây nhiễu loạn thông tin. Một số vụ việc trong thời gian qua cho thấy chỉ một thông tin chưa được xác minh đầy đủ cũng có thể gây ra những hệ lụy xã hội đáng tiếc, ảnh hưởng đến uy tín của báo chí và niềm tin của công chúng.
Báo chí không chỉ phản ánh đời sống, mà còn góp phần định hướng dư luận xã hội, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Yêu cầu này càng trở nên cấp thiết trong môi trường truyền thông số nhiều biến động.
Cuộc đua tin tức giờ đây không còn là cuộc cạnh tranh giữa các cơ quan báo chí với nhau, mà là cuộc cạnh tranh trực diện với mạng xã hội – nơi ranh giới giữa người làm báo chuyên nghiệp và người dùng cá nhân gần như bị xóa nhòa. Trong bối cảnh ấy, không ít tòa soạn buộc phải thay đổi quy trình tác nghiệp, rút ngắn thời gian biên tập, thậm chí chấp nhận rủi ro để không bị “chậm nhịp”.
Tuy nhiên, tốc độ cao luôn đi kèm với nguy cơ sai sót. Chỉ một chi tiết thiếu kiểm chứng, một dòng tít giật gân, một thông tin chưa đầy đủ cũng có thể gây ra hệ lụy lớn, từ việc làm nhiễu loạn dư luận đến ảnh hưởng tiêu cực tới cá nhân, tổ chức và trật tự xã hội. Khi niềm tin bị tổn hại, việc khôi phục lại uy tín của báo chí là điều không hề dễ dàng.
Tin giả – “đối thủ nguy hiểm” của báo chí chính thống
Sự phát triển của công nghệ số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI), đang khiến tin giả trở nên tinh vi và khó nhận diện hơn bao giờ hết. Không chỉ là những thông tin bịa đặt đơn giản, tin giả ngày nay có thể được “sản xuất” dưới dạng video deepfake, hình ảnh chỉnh sửa, giọng nói giả mạo với độ chân thực cao, đủ sức đánh lừa cả những người có kinh nghiệm.
Trong bối cảnh ấy, báo chí không chỉ làm nhiệm vụ đưa tin, mà còn phải đóng vai trò người gác cổng thông tin, chủ động kiểm chứng, phản biện, bóc tách sự thật và dẫn dắt dư luận. Nhiều chuyên gia truyền thông cho rằng, giá trị cốt lõi của báo chí trong thời đại số không còn nằm ở việc “đưa tin đầu tiên”, mà ở việc đưa tin đúng, đủ, có bối cảnh và có trách nhiệm xã hội.
Thực tế cho thấy, khi tin giả lan tràn và mạng xã hội trở nên hỗn loạn thông tin, độc giả lại có xu hướng tìm đến báo chí chính thống như một điểm tựa để kiểm chứng và định hướng nhận thức. Đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để báo chí khẳng định vai trò không thể thay thế của mình trong đời sống xã hội hiện đại.
Người làm báo trong thời đại đa nhiệm và áp lực cao
Thời đại số đã làm thay đổi sâu sắc chân dung người làm báo. Phóng viên ngày nay không chỉ viết bài, mà còn phải chụp ảnh, quay video, dựng clip, làm đồ họa, livestream, tương tác mạng xã hội. Biên tập viên không chỉ biên tập nội dung, mà còn phải hiểu hành vi độc giả, thuật toán phân phối, xu hướng truyền thông và cả dữ liệu số.
Áp lực nghề nghiệp vì thế gia tăng gấp bội. Áp lực từ tốc độ xuất bản, từ lượt xem, lượt chia sẻ, từ yêu cầu “phải mới, phải nhanh, phải lan tỏa”. Trong khi đó, những chuẩn mực cốt lõi của nghề báo như tính khách quan, sự cẩn trọng, đạo đức nghề nghiệp vẫn là những “lằn ranh đỏ” không được phép vượt qua.
Không ít nhà báo thừa nhận, thách thức lớn nhất hiện nay không phải là thiếu công nghệ hay kỹ năng, mà là giữ được bản lĩnh nghề nghiệp và sự tỉnh táo trước cơn lốc thông tin.
Trong bối cảnh truyền thông số phát triển mạnh mẽ, chuyển đổi số đã trở thành yêu cầu sống còn đối với các cơ quan báo chí. Nhiều tòa soạn đã xây dựng mô hình tòa soạn hội tụ, sản xuất nội dung đa nền tảng, ứng dụng AI trong phân tích dữ liệu độc giả, cá nhân hóa nội dung và tối ưu hóa phân phối.
Tuy nhiên, chuyển đổi số không đơn thuần là đầu tư máy móc hay phần mềm. Cốt lõi của chuyển đổi số báo chí vẫn là con người và tư duy làm báo. Công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế tư duy phản biện, khả năng điều tra, phân tích và chiều sâu nhân văn – những yếu tố làm nên giá trị bền vững của báo chí.
Một bài báo điều tra công phu, một phân tích chính luận sắc sảo, một câu chuyện nhân văn chạm tới cảm xúc người đọc vẫn luôn có chỗ đứng, dù được xuất bản trên giấy hay trên nền tảng số.
Giữ “hồn cốt” báo chí giữa thời đại số
Giữa vô vàn biến động của môi trường truyền thông, báo chí đang đứng trước câu hỏi mang tính sống còn: Làm thế nào để vừa thích ứng với thời đại số, vừa giữ được bản sắc và giá trị cốt lõi?
Câu trả lời nằm ở sự cân bằng. Cân bằng giữa tốc độ và độ chính xác. Cân bằng giữa công nghệ và đạo đức nghề nghiệp. Cân bằng giữa nhu cầu thị trường và trách nhiệm xã hội.
Trong bối cảnh thật – giả đan xen, nhiễu loạn thông tin ngày càng gia tăng, báo chí chính thống càng cần kiên định với sứ mệnh của mình: phụng sự sự thật, dẫn dắt dư luận, bảo vệ lợi ích công cộng. Đó chính là “hồn cốt” làm nên giá trị của báo chí, cũng là lý do để khẳng định rằng: dù công nghệ có thay đổi đến đâu, báo chí vẫn giữ vai trò không thể thay thế trong đời sống xã hội hiện đại.
Hà Trần
