Cấp thiết ngăn chặn nội dung lệch chuẩn trên không gian mạng - Kỳ 3: Không để nội dung lệch chuẩn còn “đất sống”

Cắt nguồn lợi từ nội dung vi phạm

Một trong những điểm cần thay đổi trong cách tiếp cận là không chỉ nhìn vào nội dung đã được đăng mà phải nhìn cả chuỗi lợi ích hình thành phía sau.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, cho rằng mối lo không chỉ nằm ở những phát ngôn tục tĩu hay hành vi bạo lực mà còn ở nguy cơ hình thành một cơ chế tưởng thưởng cho cái xấu khi nội dung được thuật toán khuếch đại, chuyển thành lượt xem và tiền bạc.

Theo ông, hệ thống pháp luật đã có những công cụ quan trọng để quy định trách nhiệm của người dùng và nền tảng. Tuy nhiên, trước sự thay đổi nhanh của công nghệ và mô hình kiếm tiền số, pháp luật vẫn cần tiếp tục bổ sung, đồng thời tư duy quản lý cũng cần chuyển từ xử lý từng video sang nhận diện cả chuỗi lợi ích kinh tế phía sau.

“Thay vì chỉ xử lý từng video hay phát ngôn riêng lẻ, phải nhận diện cả chuỗi lợi ích kinh tế phía sau” - PGS.TS Bùi Hoài Sơn nói.

Chuỗi đó có thể gồm người sản xuất nội dung, người tổ chức, người tài trợ, môi giới quảng cáo hoặc người trực tiếp hưởng lợi. Một nội dung gây sốc có thể kéo người theo dõi; lượng người theo dõi tạo điều kiện cho livestream, quảng cáo, bán hàng hoặc những hoạt động khác.

Nếu chỉ gỡ nội dung mà nguồn thu vẫn tồn tại, động lực sản xuất nội dung tương tự vẫn có thể còn. Ngược lại, nếu những lợi ích kinh tế gắn với hành vi vi phạm được xác định và xử lý theo quy định, thị trường dành cho nội dung đó sẽ bị tác động trực tiếp.

Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương cho rằng cần nghiên cứu cơ chế thu hồi lợi ích bất hợp pháp, ngắt nguồn doanh thu và cấm kiếm tiền đối với những tài khoản tái phạm nghiêm trọng theo quy định. Đồng thời, cần xử lý cả những người tổ chức, tài trợ, môi giới quảng cáo hoặc cố tình kiếm lợi từ hành vi vi phạm.

Vấn đề còn nằm ở khả năng tái phát tán. Một video bị gỡ khỏi tài khoản ban đầu có thể tiếp tục xuất hiện ở hàng loạt tài khoản khác dưới dạng cắt ghép, thay đổi tiêu đề hoặc chỉnh sửa một phần nội dung. Nếu chỉ xử lý bản gốc, những bản sao vẫn có thể tiếp tục tạo lượt xem.

Do đó, việc nhận diện nội dung trùng lặp, biến thể và cắt ghép được đặt ra như một yêu cầu trong quá trình hạn chế tái phát tán.

Ở góc độ phòng ngừa, Thiếu tướng Nguyễn Phi Hùng, nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Cảnh sát phòng chống tội phạm, Bộ Công an, cho rằng điều tra và xử lý chỉ giải quyết từng vụ việc, còn muốn phòng ngừa tận gốc phải làm mất thị trường của nội dung xấu.

“Điều tra, xử lý chỉ giải quyết được từng vụ việc. Muốn phòng ngừa tận gốc phải đánh mất thị trường của nội dung xấu, nghĩa là không để các đối tượng kiếm tiền, tạo thanh thế và tập hợp lực lượng từ sự hiếu kỳ của cộng đồng” - Thiếu tướng Nguyễn Phi Hùng chia sẻ.

Quan điểm này cũng đặt trách nhiệm lên cộng đồng người dùng. Nếu nội dung gây sốc không còn được xem, bình luận, chia sẻ và cổ vũ với mức độ lớn, khả năng tạo lợi ích từ nó sẽ giảm. Người dùng không phải là lực lượng thực thi pháp luật, nhưng hành vi tiêu thụ nội dung có thể tác động đến thị trường nội dung.

Cùng với đó, báo chí cần phản bác nhanh những nội dung kích động, vu khống, khoe bạo lực hoặc cổ xúy lối sống lệch chuẩn. Thiếu tướng Nguyễn Phi Hùng cho rằng báo chí không nên chỉ thuật lại một buổi livestream có ai chửi ai mà cần chỉ ra mục đích phía sau, nguồn lợi có thể thu được và nguy cơ vi phạm pháp luật.

Khi nội dung xấu được sản xuất để kiếm tiền, việc nhận diện nguồn lợi và cách vận hành của nó sẽ giúp công chúng nhìn sự việc khác đi: thay vì chỉ xem một màn tranh cãi như một trò giải trí, người dùng có thể nhận ra mình đang góp phần tạo ra giá trị cho chính nội dung ấy.

Thuật toán không thể đứng ngoài trách nhiệm

Nếu nội dung lệch chuẩn có thể lan nhanh nhờ cơ chế đề xuất, trách nhiệm của nền tảng trở thành một phần không thể tách rời của bài toán.

Đại tá Huỳnh Ngọc Liêm, Phó Giám đốc, Thủ trưởng cơ quan An ninh Điều tra, Công an tỉnh Lâm Đồng, cho rằng các nền tảng mạng xã hội cần thực hiện trách nhiệm thực chất, trong đó có thắt chặt xác thực tài khoản, chủ động rà soát, hạ đề xuất và triệt phá cơ chế kiếm tiền từ các nội dung vi phạm.

Điều này xuất phát từ chính cách nội dung được lan truyền. Một tài khoản có thể bị khóa nhưng video đã được sao chép vẫn tiếp tục xuất hiện. Một nội dung bị gỡ có thể quay trở lại dưới dạng khác. Vì vậy, việc xử lý không chỉ là “gỡ xuống” mà còn phải hạn chế khả năng nội dung đó tiếp tục được đề xuất, tái đăng và tạo doanh thu.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn cần đánh giá hoạt động quản lý bằng kết quả thực chất thay vì chỉ thống kê số lượng tài khoản bị xử phạt. Những tiêu chí cần được quan tâm gồm thời gian phát hiện, tốc độ xử lý của nền tảng, nguy cơ tái phát tán và việc tài khoản vi phạm có tiếp tục được đề xuất hoặc kiếm tiền hay không.

Nếu một nội dung độc hại đã lan truyền rộng nhưng quá trình xử lý chậm, trách nhiệm liên quan cũng cần được làm rõ. Mục tiêu của giám sát không phải chỉ để xác định một đơn vị hay cá nhân có lỗi mà nhằm bịt những khoảng trống khiến nội dung vi phạm có thể tiếp tục lan truyền.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn đề nghị hướng tới cơ chế “phát hiện sớm - cảnh báo nhanh - xử lý nhanh - truy trách nhiệm rõ ràng”, đồng thời làm rõ cơ chế phối hợp giữa các lực lượng quản lý văn hóa, công nghệ, an ninh mạng, giáo dục, quản lý thị trường và chính quyền địa phương.

Một yêu cầu khác là trách nhiệm đối với thuật toán đề xuất. Nếu một nội dung càng gây tranh cãi càng có khả năng được đưa đến nhiều người, nền tảng cần có cơ chế hạn chế việc khuếch đại những nội dung có dấu hiệu vi phạm hoặc gây tác động tiêu cực.

Trách nhiệm của nền tảng vì vậy không thể chỉ được hiểu là chờ cơ quan chức năng yêu cầu rồi mới gỡ nội dung. Những nền tảng kinh doanh, khai thác người dùng và tạo doanh thu tại Việt Nam cần tuân thủ pháp luật Việt Nam và có trách nhiệm với tác động xã hội do hoạt động của mình tạo ra.

“Chúng ta cần thống nhất nguyên tắc căn bản: các nền tảng kinh doanh, khai thác người dùng và tạo doanh thu tại Việt Nam phải tuân thủ pháp luật Việt Nam, đồng thời có trách nhiệm với tác động xã hội do mình tạo ra” - PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Theo ông, trách nhiệm này bao gồm phòng ngừa, xử lý nội dung vi phạm, xem xét tác động của thuật toán, kiểm soát dòng tiền và bảo đảm trách nhiệm giải trình.

Một nội dung đã bị gỡ nhưng vẫn xuất hiện hàng chục phiên bản khác nhau cho thấy xử lý phần nổi chưa đủ. Cần có khả năng nhận diện những biến thể, cắt ghép và đăng lại để ngăn nội dung quay trở lại.

Đồng thời, việc cắt nguồn lợi cũng cần đi song song với việc hạn chế đề xuất. Nếu một video không còn được ưu tiên phân phối, không còn khả năng kiếm tiền và khó tái phát tán, động lực sản xuất nội dung tương tự sẽ giảm.

Trao cho người trẻ những không gian để lựa chọn

Ngăn chặn nội dung lệch chuẩn là một phần của giải pháp. Phần còn lại là tạo ra những lựa chọn khác đủ hấp dẫn đối với người trẻ.

PGS.TS Nguyễn Ngọc Thơ, Viện Phát triển năng lực lãnh đạo, Đại học Quốc gia TP.HCM, cho rằng không nên đồng nhất sự quan tâm của giới trẻ với sự ngưỡng mộ đối với các nhân vật lệch chuẩn. Theo ông, một bộ phận người trẻ chú ý đến những hiện tượng này bởi tính lạ, phá cách hoặc cảm giác “dám nghĩ, dám làm, dám nói”.

Bản chất của tuổi trẻ là khát khao được cất lên tiếng nói cá nhân và mong muốn có không gian sáng tạo riêng để được gia đình, nhà trường và cộng đồng ghi nhận. Khi những nhu cầu đó chưa được đáp ứng, một số bạn trẻ có thể tìm thấy sự đồng cảm ở những nhân vật có cách thể hiện khác biệt trên mạng.

Vì vậy, cách tiếp cận cũng cần tránh việc chỉ nhìn người trẻ qua hành vi xem một nội dung. PGS.TS Nguyễn Ngọc Thơ cho rằng phần lớn giới trẻ vẫn có đủ tri thức, bản lĩnh và năng lực văn hóa để phân biệt đúng - sai, tốt - xấu.

“Dù theo dõi các nhân vật bất thường này, tôi tin rằng phần lớn giới trẻ vẫn có đủ tri thức, bản lĩnh và năng lực văn hóa để phân biệt rõ ràng đúng - sai, tốt - xấu; đó đơn thuần chỉ là một phút ‘xõa’ để giải tỏa những bức bối tâm lý nhất thời. Do đó, chúng ta cần lựa chọn phương pháp tiếp cận thỏa đáng và định hướng phù hợp, tuyệt đối tránh góc nhìn một chiều hay áp đặt các biện pháp giáo dục cứng nhắc khi chưa thực sự thấu hiểu tâm lý, nguyện vọng chính đáng của giới trẻ” - PGS.TS Nguyễn Ngọc Thơ nói.

Từ đó, giáo dục trong môi trường số không chỉ là đưa ra những điều cấm. Gia đình cần chuyển từ việc chỉ kiểm soát sang trò chuyện và đồng hành; nhà trường cần giúp học sinh có kỹ năng chọn lọc thông tin, tư duy phản biện, kiểm soát cảm xúc và ứng xử văn hóa.

Chị Thủy, một giáo viên đồng thời là phụ huynh tại TP.HCM, cho biết cha mẹ khó có thể biết hết con mình đang xem gì. Điện thoại phục vụ học tập, liên lạc và giải trí nên không thể chỉ giải quyết bằng cách cấm sử dụng. Chị Thủy cho rằng nội dung mà người lớn nhìn thấy là phản cảm, bạo lực, nói tục, khoe tiền hay khoe lối sống “anh chị” có thể khiến trẻ cảm thấy vui, “ngầu”. Nếu xem lâu ngày, các em có thể coi cách nói chuyện, ứng xử lệch chuẩn là bình thường. Cấm hoàn toàn cũng có thể khiến trẻ giấu giếm và tìm cách xem.

Đồng quan điểm với chị Thủy, anh Nam, một phụ huynh tại TP.HCM, thông tin việc cha mẹ không thể giám sát con 24/7. Điều anh chú ý là sự thay đổi trong tâm trạng và hành vi của con, bởi mạng xã hội có thể tiếp tục gợi ý những nội dung tương tự sau một lần trẻ xem.

Như vậy, giáo dục công dân số cần giúp người trẻ hiểu cách thông tin được lan truyền, nhận diện nội dung thao túng cảm xúc, phân biệt nội dung gây chú ý với nội dung có giá trị và hiểu trách nhiệm của mình khi bình luận, chia sẻ hoặc tạo nội dung.

Ở góc độ nghiên cứu xã hội, PGS-TS Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu đời sống xã hội (Social Life), đề xuất bốn hướng cùng được triển khai: gia đình và nhà trường chuyển từ cấm đoán sang đồng hành; ràng buộc trách nhiệm của nền tảng; đầu tư cho các nhà sáng tạo nội dung tử tế; mở rộng các không gian cộng đồng thực như câu lạc bộ, sân chơi thể thao và hoạt động thiện nguyện.

Những không gian ấy không nhằm thay thế mạng xã hội mà tạo thêm lựa chọn cho người trẻ. Khi nhu cầu được lắng nghe, được ghi nhận và được sáng tạo có nơi để thể hiện, việc tìm kiếm sự chú ý bằng những nội dung gây sốc không phải lựa chọn duy nhất.

Vì vậy, để thu hẹp “đất sống” ấy, các chuyên gia cho rằng cần đồng thời tác động vào nhiều mắt xích: cắt lợi ích kinh tế từ hành vi vi phạm; hạn chế việc thuật toán khuếch đại nội dung độc hại; ngăn tái phát tán; xác định rõ trách nhiệm của nền tảng; tăng khả năng phát hiện và xử lý sớm; đồng thời tạo ra những không gian văn hóa, giáo dục và sáng tạo để người trẻ có thêm lựa chọn.

MINH HẬU - HOÀNG GIANG