Cấp thiết ngăn chặn nội dung lệch chuẩn trên không gian mạng - Kỳ 2: Quyền lực ảo và những hệ lụy ngoài đời thực

Sau mỗi livestream là những dấu vết cần được làm rõ

Không gian mạng khiến một mâu thuẫn có thể diễn ra trước hàng nghìn người trong thời gian rất ngắn. Một lời thách thức được phát trực tiếp có thể chỉ là phát ngôn bộc phát, nhưng cũng có thể liên quan đến những hành động được chuẩn bị sau đó.

Đại tá Huỳnh Ngọc Liêm, Phó Giám đốc, Thủ trưởng Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh Lâm Đồng, cho rằng khó khăn lớn trong xử lý những vụ việc này là chứng minh mối liên hệ giữa hành vi trên mạng với con người thật, sự tổ chức, dòng tiền và hậu quả ngoài đời.

“Khó khăn lớn nhất trong xử lý “giang hồ mạng” không nằm ở khả năng phát hiện vi phạm, mà ở việc chứng minh liên hệ giữa hành vi trên mạng với con người thật, sự tổ chức, dòng tiền và hậu quả ngoài đời” - Đại tá Huỳnh Ngọc Liêm chia sẻ.

Theo ông, một lời thách thức trên livestream có thể là phát ngôn bộc phát nhưng cũng có thể là tín hiệu huy động người, phương tiện hoặc chuẩn bị hung khí để giải quyết mâu thuẫn. Vì vậy, cơ quan chức năng phải xác định ai khởi xướng, ai tổ chức, ai hưởng ứng, ai hưởng lợi và hành vi trên mạng liên quan như thế nào đến sự việc ngoài đời.

Đây là quá trình đòi hỏi phải bảo toàn dữ liệu rất nhanh. Livestream có thể bị xóa, tài khoản có thể đổi tên hoặc chuyển sang nhóm kín; video có thể bị cắt ghép, đăng lại; dòng tiền có thể đi qua nhiều tài khoản. Nếu chỉ thu một đoạn clip, cơ quan chức năng có thể không nhìn thấy đầy đủ quá trình hình thành và diễn biến của vụ việc.

Một điểm khác biệt của môi trường số là tốc độ lan truyền. Nội dung kích động có thể xuất hiện trong vài phút và nhanh chóng kéo người đến một địa điểm cụ thể. Trong khi đó, dữ liệu cần thiết để chứng minh mối liên hệ lại có thể biến mất hoặc thay đổi.

Các nền tảng xuyên biên giới cũng tạo thêm yêu cầu phối hợp. Khi dữ liệu, máy chủ của nhiều nền tảng đặt ngoài Việt Nam, việc xác minh thông tin tài khoản hoặc thu thập dữ liệu liên quan có thể phức tạp hơn. Trong khoảng thời gian đó, một nội dung kích động vẫn có thể tiếp tục được chia sẻ.

Từ thực tế này, việc điều tra không thể chỉ bắt đầu sau khi hậu quả đã xảy ra. Khả năng phát hiện sớm, lưu giữ dữ liệu và xác định những mối quan hệ liên quan có ý nghĩa trong việc ngăn chặn sự việc từ khi còn trên không gian mạng.

Ý thức của cộng đồng cũng là một mắt xích. Theo Đại tá Huỳnh Ngọc Liêm, có trường hợp người dân biết trước việc hẹn đánh nhau, tập hợp người hoặc chuẩn bị hung khí nhưng chỉ xem, bình luận, chia sẻ mà không báo cơ quan chức năng.

Một bình luận hay lượt chia sẻ không phải lúc nào cũng mang ý nghĩa ủng hộ, nhưng khi người dùng biết một sự việc có nguy cơ gây mất an ninh, trật tự mà chỉ tiếp tục theo dõi, sự việc có thể có thêm thời gian để phát triển.

Không thể nhìn một tài khoản như một “băng nhóm”

Sức ảnh hưởng trên mạng có thể lớn nhưng không phải cứ có nhiều người theo dõi thì một tài khoản đã trở thành một tổ chức tội phạm. Tiến sĩ - Thượng tá Nguyễn Quỳnh Anh, Đại học An ninh nhân dân, cho rằng cần tránh đồng nhất hình ảnh “giang hồ” trên mạng với một thành viên của băng nhóm tội phạm. Trách nhiệm pháp lý phải được xác định từ hành vi cụ thể, lỗi, hậu quả và những yếu tố theo quy định pháp luật.

Theo ông, mạng xã hội đang làm thay đổi cách hình thành và duy trì những mối quan hệ có nguy cơ dẫn đến hành vi vi phạm. Nếu trước đây việc tập hợp những người có cùng mục đích trái pháp luật thường cần gặp gỡ trực tiếp thì nay, một tài khoản có sức ảnh hưởng, nhóm kín hoặc hệ thống liên lạc trực tuyến có thể rút ngắn đáng kể quá trình kết nối.

Không gian mạng không tự tạo ra tội phạm, nhưng có thể làm giảm khoảng cách giữa những người có cùng lợi ích bất chính. Một lời kêu gọi trên livestream có thể kéo nhiều người đến cùng một địa điểm; mâu thuẫn giữa hai tài khoản có thể lôi kéo hàng chục người; một tài khoản có thể trở thành nơi tập hợp, quảng bá hoặc môi giới cho hoạt động trái pháp luật.

Vì vậy, điều cần làm rõ trong mỗi vụ việc không phải một người có bao nhiêu người theo dõi mà là họ sử dụng sức ảnh hưởng đó để làm gì. “Không thể chỉ từ một bài đăng hay tài khoản mà kết luận về cả một mạng lưới. Điều đáng quan tâm là họ sử dụng ảnh hưởng đó để làm gì. Nếu nhằm huy động người, đe dọa, kích động bạo lực hoặc phục vụ lợi ích bất chính thì nguy cơ đối với an ninh, trật tự là rất rõ” - Tiến sĩ - Thượng tá Nguyễn Quỳnh Anh nhấn mạnh.

Quan điểm này cũng giúp phân định giữa việc thể hiện cá tính trên mạng và việc lợi dụng sức ảnh hưởng để thực hiện hành vi vi phạm. Một tài khoản có thể có lượng người theo dõi lớn nhưng điều đó tự thân không phải căn cứ để xác định trách nhiệm hình sự hay một tổ chức tội phạm.

Ngược lại, một tài khoản có thể không phải là một “băng nhóm”, nhưng nếu được sử dụng để huy động người, đe dọa, kích động bạo lực hoặc phục vụ lợi ích bất chính thì hành vi cụ thể cần được xem xét.

Vấn đề nằm ở quá trình chuyển từ quyền lực ảo sang tác động ngoài đời. Khi một mâu thuẫn cá nhân được phát trực tiếp, hàng nghìn người có thể cùng chứng kiến, bình luận và cổ vũ. Người trong cuộc có thể cảm nhận mình đang nhận được sự hậu thuẫn của đám đông, từ đó tiếp tục đẩy mâu thuẫn đi xa hơn.

Trường hợp Nguyễn Văn Hợi, Hồ Văn Khoa và Trần Đình Tiệp là một ví dụ được đặt trong bối cảnh đó. Mâu thuẫn phát sinh từ những cuộc tranh cãi trên TikTok, sau đó Hợi và Khoa tìm đến xưởng sản xuất của Công ty TNHH KF FAN tại Bắc Ninh, tiếp tục livestream, chửi bới, đe dọa chủ doanh nghiệp. Có thời điểm hơn 200.000 người theo dõi cùng lúc. Ngày 7/8/2026, Công an tỉnh Bắc Ninh đã khởi tố ba người để điều tra các hành vi liên quan.

Từ góc độ điều tra, điều quan trọng không phải chỉ là có một livestream với đông người xem mà là phải xác định mối liên hệ giữa nội dung phát trên mạng với những người thực sự có mặt tại địa điểm, hành vi xảy ra, quá trình chuẩn bị và những lợi ích liên quan.

Đây cũng là lý do không thể sử dụng số lượng người theo dõi làm thước đo duy nhất để đánh giá mức độ nguy hiểm của một tài khoản. Một tài khoản có ít người theo dõi vẫn có thể gây hậu quả nếu được sử dụng đúng thời điểm để huy động người. Ngược lại, một tài khoản có lượng người theo dõi lớn không đồng nghĩa tất cả người theo dõi đều tham gia vào hành vi của chủ tài khoản.

Lần theo người khởi xướng, dòng tiền và hệ quả

Từ một video hoặc livestream, cơ quan chức năng phải lần theo nhiều lớp thông tin. Ai là người khởi xướng? Ai tham gia? Ai trực tiếp thực hiện hành vi? Ai tổ chức? Ai hưởng lợi? Những tài khoản nào có liên hệ? Có dòng tiền nào gắn với hoạt động hay không? Hành vi trên mạng có liên quan thế nào đến sự việc ngoài đời?

Đại tá Huỳnh Ngọc Liêm cho biết lực lượng Công an đang chuyển từ xử lý một video, tài khoản hoặc hành vi riêng lẻ sang xác minh toàn diện, làm rõ vai trò từng người, người tổ chức, người cầm đầu và nguồn lợi phía sau; đồng thời phải bảo đảm không bỏ lọt tội phạm và không làm oan người không có hành vi vi phạm.

Theo hướng này, một tài khoản chỉ là điểm bắt đầu. Phía sau tài khoản có thể là những tài khoản khác, các nhóm liên lạc, những người tham gia, nguồn tiền hoặc những mối quan hệ ngoài đời. Một livestream cũng cần được đặt trong chuỗi diễn biến trước và sau khi phát sóng.

Cũng theo Đại tá Liêm, mô hình Công an 3 cấp tạo điều kiện kết nối từ cơ sở đến chuyên môn nghiệp vụ và điều phối vụ việc liên tỉnh, quy mô lớn. Công an cấp xã sát dân, sát địa bàn, có khả năng phát hiện sớm mâu thuẫn, tụ tập; Công an cấp tỉnh xác minh dữ liệu, tài khoản, dòng tiền, mở rộng quan hệ; các đơn vị nghiệp vụ Bộ Công an điều phối khi vụ việc phức tạp, liên tỉnh. Cách làm này đặc biệt cần thiết khi hành vi có sự liên kết qua nhiều tài khoản, nền tảng và địa phương. Nếu chỉ xử lý người xuất hiện trên màn hình mà không xác định những người tổ chức, kích động, tài trợ hoặc hưởng lợi, phần còn lại của hoạt động có thể tiếp tục.

"Từ một tài khoản phải nhìn ra quan hệ phía sau; từ một livestream phải xem cả quá trình trước và sau; từ người xuất hiện trên màn hình phải làm rõ người tổ chức, kích động, tài trợ, hưởng lợi và các hành vi vi phạm khác. Điều này cũng liên quan đến yêu cầu xử lý đúng người, đúng hành vi. Nếu không phân định rõ vai trò, nguy cơ đánh đồng người xem, người bình luận, người tham gia và người tổ chức là điều cần tránh. Trong khi đó, dòng tiền có thể là một dấu vết quan trọng. Với những nội dung được tạo ra để kiếm tiền, cần xác định khoản lợi ích đến từ đâu, ai nhận, ai chia và hoạt động nào tạo ra nguồn thu. Một video phản cảm có thể mang lại quà tặng; một tài khoản có lượng theo dõi lớn có thể tiếp tục quảng cáo hoặc bán hàng; những người tham gia sản xuất có thể được chia lợi ích. Việc lần theo dòng tiền vì vậy không chỉ nhằm xác định một khoản thu mà còn giúp làm rõ cơ chế vận hành phía sau nội dung" - Đại tá Liêm nhấn mạnh.

Đại tá Huỳnh Ngọc Liêm cho rằng xử lý nghiêm hành vi câu view bằng bạo lực, cổ súy lối sống lệch chuẩn, gây rối và các vi phạm phát sinh từ không gian mạng phải đi cùng với việc đánh đúng người tổ chức và nguồn lợi bất hợp pháp. Mục tiêu không phải xử lý thật nhiều người mà là lập lại trật tự, kỷ cương và bảo vệ cuộc sống bình yên của người dân.

Thiếu tướng Nguyễn Phi Hùng, nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Cảnh sát phòng chống tội phạm, Bộ Công an, cũng đặt vấn đề tương tự khi cho rằng việc điều tra, xử lý từng vụ việc mới giải quyết được phần trước mắt. Nếu nguồn lợi, thanh thế và khả năng tập hợp người vẫn được tạo ra từ sự hiếu kỳ của cộng đồng, mô hình có thể tiếp tục xuất hiện dưới một tài khoản khác.

Nhìn từ quá trình này, “quyền lực ảo” không nằm ở số lượng người theo dõi đơn thuần mà nằm ở khả năng tác động đến hành vi. Một tài khoản chỉ thực sự trở thành vấn đề về an ninh, trật tự khi sức ảnh hưởng được sử dụng cho những hành vi cụ thể như huy động người, đe dọa, kích động bạo lực hoặc phục vụ lợi ích bất chính.

Do đó, sau mỗi livestream không chỉ có một đoạn video cần được xem xét. Còn có những tài khoản, nhóm liên lạc, người tham gia, người tổ chức, dòng tiền và những sự việc diễn ra sau đó cần được đặt trong cùng một chuỗi để xác định đúng bản chất.

Khi mối liên hệ giữa mạng và đời thực được chứng minh bằng dữ liệu, hành vi và hậu quả cụ thể, việc xử lý mới có thể đi vào phần cốt lõi thay vì dừng ở hình ảnh nổi lên trên màn hình.

MINH HẬU - HOÀNG GIANG