Trong khi quy mô giao thương qua các Cửa khẩu phía Tây ngày càng lớn, những vụ ma túy, hàng cấm được phát hiện gần đây cho thấy tạo thuận lợi thương mại phải đi cùng năng lực nhận diện và kiểm soát rủi ro.
Dòng hàng lớn, áp lực kiểm soát tăng
Hoạt động xuất nhập khẩu đang trở thành một dòng chảy kinh tế đáng chú ý của Quảng Trị. Tám tháng năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu qua địa bàn tỉnh đạt 1,842 tỷ USD, tăng 4,7% so với cùng kỳ.
Ở phía Tây, Cửa khẩu quốc tế Lao Bảo và Cửa khẩu quốc tế La Lay tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong kết nối hàng hóa giữa Việt Nam với Lào và các thị trường trong khu vực. Đến hết tháng 7/2026, Hải quan tại Lao Bảo đã làm thủ tục cho 9.212 tờ khai hàng hóa xuất nhập khẩu, tăng 36,9%; kim ngạch đạt 590 triệu USD, tăng 58,55%; thu ngân sách Nhà nước đạt 436 tỷ đồng, tăng 73,6% so với cùng kỳ.
Tại La Lay, trong 6 tháng đầu năm ghi nhận 1.248 tờ khai hàng hóa xuất nhập khẩu, kim ngạch 137,69 triệu USD. Hai Cửa khẩu có kỳ thống kê khác nhau nên các con số này không được cộng gộp; nhưng đều cho thấy quy mô hàng hóa qua tuyến biên giới phía Tây đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với tổ chức thông quan và kiểm soát.
Cùng với dòng hàng hợp pháp, nguy cơ lợi dụng tuyến biên giới để vận chuyển hàng cấm vẫn hiện hữu. Từ ngày 15/12/2025 đến 14/9/2026, Đội Kiểm soát Hải quan thuộc Chi cục Hải quan khu vực IX đã phối hợp phát hiện, bắt giữ 12 vụ mua bán, vận chuyển trái phép chất ma túy. Các tuyến, địa bàn được cơ quan Hải quan lưu ý gồm Cửa khẩu đường bộ, Quốc lộ 9, sông Sê Pôn, đường mòn và lối mở biên giới.
Một vụ việc xảy ra sát thời điểm này cho thấy rủi ro không chỉ nằm ở ma túy. Ngày 12/9, lực lượng chức năng kiểm tra một ô tô trên Quốc lộ 9, đoạn qua xã Lao Bảo, phát hiện 1.000 kíp nổ điện trong cốp xe; vụ việc được chuyển cơ quan chức năng tiếp tục điều tra, xử lý.
Dòng hàng lớn hơn không đồng nghĩa số vụ vi phạm tất yếu phải tăng. Tuy nhiên, lưu lượng hàng hóa, phương tiện và người qua lại càng cao thì áp lực phân loại rủi ro càng lớn. Nếu chỉ tăng kiểm tra theo cách dàn trải, chi phí quản lý tăng mà doanh nghiệp chấp hành tốt cũng có thể bị kéo dài thời gian thông quan.
Từ thông quan nhanh đến quản lý bằng dữ liệu
Quảng Trị đang chuẩn bị một không gian phát triển mới cho khu vực biên giới. Với Lao Bảo, tỉnh tiếp tục hoàn thiện Đề án Khu kinh tế thương mại qua biên giới chung Lao Bảo - Đen-sa-vẳn. Công việc đang tập trung vào cơ chế thương mại, đầu tư, logistics, xuất nhập khẩu, hạ tầng cửa khẩu, kho bãi, hạ tầng số, kết nối giao thông và cơ sở pháp lý để chuẩn bị đàm phán Hiệp định thí điểm giữa Việt Nam và Lào. Vì vậy, đây vẫn là mô hình đang được xây dựng, chưa phải một khu kinh tế xuyên biên giới đã vận hành.
Với La Lay, các dự án hạ tầng Cửa khẩu, kho bãi và kết nối giao thông tiếp tục được thúc đẩy. Hạ tầng cứng giúp tăng năng lực tiếp nhận và lưu chuyển hàng hóa, nhưng để hàng đi nhanh mà vẫn an toàn cần thêm một lớp hạ tầng khác: Dữ liệu và công nghệ kiểm soát.
Thực tế tại tuyến biên giới cho thấy lực lượng chức năng đã tăng cường thu thập dữ liệu Cửa khẩu, theo dõi hoạt động của doanh nghiệp và phương tiện vận tải, xác lập địa bàn và đối tượng trọng điểm. Cách làm này cho phép tập trung nguồn lực vào các dấu hiệu bất thường thay vì kiểm tra đồng loạt.
Đáng chú ý, Luật số 11/2026/QH16 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan, ban hành ngày 23/8/2026, sẽ có hiệu lực từ ngày 1/3/2027. Luật sửa đổi quy định về quản lý rủi ro theo hướng tăng cường thu thập, xử lý, đối soát dữ liệu; xây dựng hồ sơ rủi ro, xác định trọng điểm, dự báo và cảnh báo. Luật cũng quy định cơ quan Hải quan ứng dụng công nghệ số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo trong quản lý rủi ro.
Điểm mới này phù hợp với yêu cầu tại các Cửa khẩu có lưu lượng hàng hóa lớn. Khi dữ liệu về doanh nghiệp, mặt hàng, phương tiện, hành trình và lịch sử tuân thủ được phân tích đồng bộ, cơ quan quản lý có thêm cơ sở để nhận diện lô hàng cần kiểm tra sâu, đồng thời tạo thuận lợi hơn cho các chủ thể tuân thủ tốt.
Quản lý chặt hơn, theo cách đó, không nhất thiết đồng nghĩa với thủ tục chậm hơn. Mục tiêu là kiểm tra đúng đối tượng, đúng dấu hiệu và đúng mức độ rủi ro.
Kiểm soát rủi ro là một phần năng lực Cửa khẩu
Lao Bảo và La Lay nằm trên các trục giao thương quan trọng nối Quảng Trị với Lào, Thái Lan và hệ thống cảng biển miền Trung. Khi hạ tầng giao thông, logistics và các cơ chế thương mại mới được thúc đẩy, lưu lượng hàng hóa qua biên giới có cơ sở tiếp tục gia tăng.
Một Cửa khẩu hiệu quả vì thế không chỉ được đo bằng tốc độ thông quan hay kim ngạch. Chất lượng vận hành còn nằm ở khả năng để hàng hóa hợp pháp đi nhanh, đồng thời phát hiện chính xác những dòng hàng có nguy cơ vi phạm.
Bài toán không phải lựa chọn giữa “mở” và “siết”, mà là quản lý theo rủi ro. Hạ tầng Cửa khẩu cần đi cùng hạ tầng số; thiết bị soi chiếu cần đi cùng dữ liệu; nghiệp vụ tại Cửa khẩu cần gắn với phối hợp giữa Hải quan, Biên phòng, Công an và lực lượng chức năng hai bên biên giới.
Khi giao thương ngày càng lớn, năng lực kiểm soát phải đi trước một bước. Nếu hàng hóa hợp pháp được lưu chuyển nhanh hơn trong khi các dấu hiệu bất thường được nhận diện sớm và chính xác hơn, an toàn biên giới sẽ trở thành một phần của chất lượng và uy tín Cửa khẩu - thay vì là lực cản của thương mại.
Đình Lương
