Một binh sỹ Mỹ bị lực lượng Taliban bắt giữ cách đây 5 năm vừa được trả tự do. Đổi lại, Mỹ trả tự do cho năm tay súng Taliban bị Mỹ giam giữ ở nhà tù Guatanamo. Đây là cuộc trao đổi tù binh gây tranh cãi, vì trong khi một số người hy vọng thỏa thuận này có thể mở ra một kênh ngoại giao giữa Mỹ và Taliban, thì phe Cộng hòa (CH) trong Quốc hội Mỹ lại cho rằng cuộc trao đổi sẽ tạo ra tiền lệ nguy hiểm, đẩy các binh sỹ Mỹ ở nước ngoài vào tình thế “nghìn cân treo sợi tóc”.

Thương vụ “một đổi năm”

Vụ trao đổi qua sự trung gian của Qatar này được thực hiện chỉ ít ngày sau khi Tổng thống Mỹ Barack Obama, vào ngày 27/5, chính thức công bố kế hoạch để lại 9.800 quân tại Afghanistan sau năm 2014, cuối năm 2015 rút một nửa số quân đó, và đến cuối năm 2016 sẽ rút toàn bộ, chấm dứt cuộc chiến kéo dài hơn một thập kỷ qua ở nước Nam Á này.

Người được Taliban trả tự do là trung sỹ Bowe Bergdahl, lính Mỹ duy nhất bị lực lượng Taliban bắt giữ ở Afghanistan. Khi đó, chàng trai trẻ Bowe Bergdahl mới 23 tuổi và vừa tới chiến trường Afghanistan khoảng hai tháng. Có lẽ do chưa có nhiều kinh nghiệm nên Bowe Bergdahl bị Taliban bắt giữ vào ngày 30/6/2009.

Thế nhưng phải đến nửa năm sau, quân đội Mỹ mới biết được số phận của Bowe Bergdahl khi Taliban công bố một cuốn băng video dài 36 phút, ghi cảnh trung sỹ Bowe Bergdahl đeo kính râm, đội mũ sắt, mặc quân phục Mỹ và ở trong tình trạng khỏe mạnh. Anh này cho biết danh tính, quê quán và một số thông tin cá nhân khác, đồng thời nói thêm rằng mình là tù bình của Taliban. Người xuất hiện trong đoạn băng đã đưa ra các chỉ trích đối với cá nhà lãnh đạo Mỹ về chiến lược của Mỹ tại Iraq và Afghanistan, cảnh báo Taliban là một đội quân được tổ chức tốt và rất kiên trì. Không rõ thời điểm cuốn video được thực hiện là khi nào.

Theo yêu cầu của Taliban, lực lượng này muốn đổi Bowe Bergdahl lấy một số tù nhân Taliban đang bị giam giữ tại các nhà tù quân sự của Mỹ. Tuy nhiên khi đó, phía Mỹ bác bỏ yêu cầu trên và cho rằng hành động lợi dụng con tin để tuyên truyền là vi phạm luật pháp quốc tế. Từ cuối năm 2010, Washington từng tiến hành một số nỗ lực ngoại giao để Taliban trả tự do cho Bowe Bergdahl nhưng đều không thành. Nguyên nhân chủ yếu do hai bên đều thiếu tin tưởng lẫn nhau.

Nhưng tất cả đã thay đổi khi những người có quan điểm “kiễn định” chống Mỹ thay đổi lập trường. Tháng 11/2013, sau nhiều tháng “đóng băng” quan hệ, Taliban đã thông qua trung gian để đánh tiếng với Mỹ về ý nghĩa sẵn sàng đối thoại về việc trao đổi tù binh. Đầu năm 2014, sau khi lực lượng này công bố đoạn video cho thấy trung sỹ Bowe Bergdahl còn sống, các nhà đàm phán hai bên đã xúc tiến thương lượng. Do Taliban từ chối đàm phán trực tiếp với Mỹ, các đại diện ngoại giao Qatar đóng vai trò trung gian trong cuộc trao đổi.\

Ngày 31/5, cuộc trao đổi tù nhân đã diễn ra một cách êm thấm tại khu vực miền đông Afghanistan. Theo một viên chức quân sự cấp cao Mỹ, khi Bowe Bergdahl leo lên máy bay lên thẳng, anh ta đã viết ra giấy chữ “SF?”, ngụ ý hỏi có phải những người trên máy bay là lực lượng đặc biệt (special force) hay không. Các đặc vụ này trả lời rằng: “Đúng vậy. Chúng tôi đã tìm kiếm anh trong suốt một thời gian dài”. Đến lúc này, Bowe Bergdahl mới tin chắc mình được tự do và bật khóc. Bowe Bergdahl được chuyển đến căn cứ không quân Bagram, căn cứ chính của Mỹ tại Afghanistan, sau đó được đưa tới Đức để khám sức khỏe trước khi lên đường trở về quê hương.

Trong khi đó, năm tù nhân Taliban cũng được Mỹ thả khỏi nhà tù Guantanamo và đưa về Qatar. Theo điều kiện trao đổi, các tù nhân Taliban được trả tự do sẽ không rời Qatar và gia đình họ sẽ được chuyển đến đó sống cùng. Năm tù binh Taliban này nằm trong danh sách các đối tượng có thể “đe dọa an ninh quốc gia” Mỹ.

Tù nhân “có giá trị”

Trở về quê hương với người thân nhưng câu chuyện về 5 năm “chung sống” với Taliban chưa được Bowe Bergdahl nhắc tới hay tiết lộ với bất cứ cơ quan báo chí nào. Mới đây, tiết lộ với hãng tin Pháp AFP, một thủ lĩnh Taliban cho biết, trong những năm bị Taliban giam giữ, người lính Mỹ trẻ này rất nghiện uống trà xanh, một loại trà được nhiều tay súng Taliban yêu thích. Trái với các tay súng Taliban thích ăn nhiều thịt, Bowe Bergdahl rất ít ăn thịt, chỉ một đến hai bữa mỗi tuần, ngoài ra anh ăn nhiều rau xanh.

Thủ lĩnh Taliban nói trên còn tiết lộ thêm rằng, sau khi bị bắt, Bowe Bergdahl bị giam giữ ở nhiều nơi dọc biên giới Afghanistan và Pakistan. Cũng trong thời gian đó, Bowe Bergdahl học rất nhanh hai ngôn ngữ chính của Afghanistan là tiếng Dari và tiếng Pachto (ngôn ngữ của phần lớn lực lượng Taliban). “Thậm chí, anh ta chơi cầu lông với cai ngục hoặc giúp họ chuẩn bị bữa ăn. Bergdahl cũng mời các cai ngục dự lễ Giáng sinh và Phục sinh với anh ta”, thủ lĩnh Taliban nói.

Theo nhà phân tích người Pakistan Imtiaz Gul, sở dĩ Taliban không đánh đập, tra tấn thậm chí hành quyết Bowe Bergdahl như đã từng làm với các con tin Mỹ và phương Tây khác vì Taliban coi Bowe Bergdahl là “quân cờ có giá trị” để mặc cả với Mỹ và việc tra tấn Bowe Bergdahl sẽ gây hậu quả tiêu cực cho thương vụ trao đổi tù nhân giữa Washington và Taliban.

Tiền lệ nguy hiểm?

Vụ trao đổi tù nhân qua sự trung gian của Qatar này được cả Mỹ và Taliban nhận định là một thỏa thuận mang tính bước ngoặt, có thể mở ra một kênh đàm phán giữa Mỹ và Taliban. Tuy nhiên, cuộc trao đổi này cũng gây nhiều tranh cãi trong chính giới Mỹ.

Các chính trị gia đảng CH chỉ trích đây là tiền lệ nguy hiểm, vi phạm chính sách “không đối thoại với khủng bố” của Washington. Lãnh đạo phe CH lên tiếng cáo buộc chính quyền của Tổng thống Barack Obama “phớt lờ Quốc hội” và “cổ súy cho khủng bố bắt thêm các quân nhân Mỹ làm con tin”. Mặc dù bày tỏ sự thông cảm với Bowe Bergdahl và gia đình binh sỹ này, Thượng nghị sỹ Ted Cruz cho rằng, Nhà trắng vừa “định giá” quân nhân Mỹ. Theo ông Cruz, việc trao đổi tù binh vừa qua nói với các phần tử khủng bố là “nếu bắt một binh sỹ Mỹ, có thể dùng người đó đổi lấy năm phần tử khủng bố”. “Đây là tiền lệ hết sức nguy hiểm”, ông Cruz nói. Tương tự, Chủ tịch Ủy ban Tình báo Hạ viện Mike Rogers cho rằng điều đó sẽ khiến tổ chức khủng bố Alqaeda ra sức bắt thêm nhiều con tin phương Tây và đẩy các binh sỹ Mỹ vào tình trạng nguy hiểm.

Trong khi đó, Chủ tịch Ủy ban Quân vụ Hạ viện Mỹ, ông Howard McKeon và Thượng nghị sỹ James Inhofe nhấn mạnh: “Trong việc tiến hành vụ trao đổi tù binh, Tổng thống Obama rõ ràng đã vi phạm pháp luật và theo luật Mỹ ông Obama phải thông báo và giải thích với Quốc hội Mỹ trước 30 ngày”. Tuy nhiên, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Chuck Hagel cho biết, Tổng thống Obama, với tư cách Tư lệnh tối cao, có quyền ra lệnh trao đổi tù nhân mà không phải thông báo cho Quốc hội, theo Điều 2, Hiến pháp Mỹ.

Phản bác lại các cáo buộc, bà Susan Rice, Cố vấn An ninh quốc gia Mỹ, giải thích rằng việc trao đổi tù binh và quyết định không thông báo cho Quốc hội là do họ phải thực hiện “nghĩa vụ đặc biệt quan trọng” là không bỏ rơi bất kỳ binh sỹ Mỹ nào. Nếu Washington không chấp nhận cuộc trao đổi, họ sẽ bỏ mặc một quân nhân bị cầm tù không hạn định và có thể chết. Ngoài ra, bà Rice  cho biết, Bộ Quốc phòng đã trao đổi với Bộ Tư pháp về vấn đề này và kết luận đây là trường hợp “vô cùng khẩn cấp”, “cần thiết và hợp ký khi không tuân theo quy định thông báo trước 30 ngày” với Quốc hội. Nếu trì hoãn, họ có thể sẽ mất cơ hội đưa Bergdahl trở về an toàn.

Hương Linh (Biên dịch)

Theo thời nay