Theo báo cáo số 353/BC-SVHTT, của Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình, trước khi sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, địa bàn Ninh Bình cũ đã kiểm kê 393 di sản, trong đó có 208 lễ hội truyền thống, 69 di sản ngữ văn dân gian, 33 di sản nghệ thuật trình diễn dân gian, 33 tập quán xã hội và tín ngưỡng, 25 tri thức dân gian, 23 nghề thủ công truyền thống và hai di sản tiếng nói, chữ viết. Tuy nhiên, tại địa bàn Hà Nam và Nam Định trước đây mới thực hiện kiểm đếm, chưa kiểm kê tổng thể và công bố danh mục.

Hiện toàn tỉnh có 42 di sản được đưa vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể và một di sản được UNESCO ghi danh là “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt”. Tỉnh đang lập hồ sơ đối với Chợ Viềng Xuân, Lễ hội Vật võ làng Bồ Vy và Nghệ thuật Chèo truyền thống tỉnh Ninh Bình để đề nghị đưa vào Danh mục quốc gia; đồng thời phối hợp xây dựng hồ sơ “Phở” trình UNESCO xem xét ghi danh.

Thời gian qua, nhiều đề án, dự án bảo tồn đã mang lại kết quả tích cực. Dự án bảo tồn Lễ hội Hoa Lư góp phần phục hồi, duy trì các nghi lễ, trò diễn và hoạt động văn hóa dân gian; Đề án bảo vệ Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ giúp nâng cao nhận thức cộng đồng, hạn chế tình trạng thực hành sai lệch và thương mại hóa; Đề án khôi phục nghệ thuật hát Xẩm đã tổ chức sưu tầm, tư liệu hóa, truyền dạy, biểu diễn và từng bước xây dựng lực lượng kế cận.

Các hoạt động kiểm kê, truyền dạy, trình diễn và quảng bá cũng góp phần duy trì không gian thực hành, phục hồi một số nghi lễ, hình thức diễn xướng, nghề thủ công, tri thức và kỹ năng truyền thống; đồng thời nâng cao trách nhiệm của chính quyền, nghệ nhân và cộng đồng trong bảo vệ di sản.

Thời gian tới, tỉnh tiếp tục thực hiện kế hoạch kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể giai đoạn 2026-2030 tại 90 xã, phường thuộc địa bàn Hà Nam và Nam Định trước sắp xếp, đồng thời rà soát, cập nhật kết quả tại 39 xã, phường thuộc Ninh Bình cũ. Trên cơ sở kết quả thực tế, tỉnh sẽ điều chỉnh, bổ sung và công bố danh mục kiểm kê trên phạm vi toàn tỉnh đến năm 2030.

UBND tỉnh cũng đang chỉ đạo xây dựng các đề án bảo tồn giai đoạn 2026-2030 đối với nghề thủ công truyền thống, lễ hội truyền thống, tập quán xã hội và tín ngưỡng, nghệ thuật trình diễn dân gian và di sản “Phở Nam Định”. Cùng với đó, tỉnh tập trung hỗ trợ nghệ nhân, đẩy mạnh truyền dạy cho thế hệ trẻ, chuẩn hóa và số hóa dữ liệu, huy động nguồn lực xã hội hóa; gắn phát huy giá trị di sản với giáo dục và phát triển du lịch bền vững, bảo đảm tôn trọng tính xác thực, không gian thực hành và vai trò chủ thể của cộng đồng.

Việc bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa, trao truyền những giá trị quý báu giữa các thế hệ mà còn tạo nguồn lực phát triển du lịch, giáo dục truyền thống và xây dựng đời sống văn hóa. Quá trình khai thác giá trị di sản cần bảo đảm tính xác thực, tôn trọng không gian thực hành và đặt cộng đồng nắm giữ di sản ở vị trí trung tâm.

Linh Trần