Người Dao Lô Gang là cộng đồng có trang phục truyền thống độc đáo, phong tục tập quán riêng và nghi lễ văn hóa đặc sắc. Trong sinh hoạt cộng đồng, họ vẫn duy trì nhiều nghi lễ truyền thống như lễ cấp sắc gắn với tín ngưỡng tổ tiên và thế giới tâm linh của người Dao Lô Gang. Tuy vậy, phần lớn các nghiên cứu hiện đang được công bố chỉ tập trung vào trang phục, nghi lễ hay phong tục, và chưa có nhiều nghiên cứu sâu sắc liên quan đến chữ viết truyền thống của người Dao Lô Gang nói riêng ở Quảng Ninh. Thực tế tại địa phương, vẫn tồn tại một số tư liệu chữ Nôm do các thế hệ cao tuổi truyền lại, nhưng việc sưu tầm vẫn còn hạn chế.
Chữ Nôm của người Dao Lô Gang là hệ thống ký tự được xây dựng trên nền tảng chữ Hán, nhưng được Dao hoá về cách đọc và sử dụng trong cộng đồng. Theo nghệ nhân Dương Nho Kim ở thôn Khe Nà, xã Lương Minh, đây là những văn tự truyền thống dùng để ghi chép các nội dung về tín ngưỡng, nghi lễ, tục lệ, y học dân gian, thơ ca, văn học dân gian, lịch vạn sự, gia phả và hầu hết các tri thức dân gian của người Dao Lô Gang. Đây cũng là hệ thống chữ viết phục vụ nhu cầu ghi chép xã hội, văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng người Dao Lô Gang.
Sách chữ Nôm không chỉ là văn bản ghi lại quy ước chữ viết mà còn thể hiện những tri thức dân gian về cách chọn ngày tốt xấu, kiến thức y học cổ truyền, phong tục cưới hỏi, tên gọi phong tục, biểu tượng, niềm tin vào siêu hình của người Dao Lô Gang.
Bên cạnh đó là hệ thống tín ngưỡng và nghi lễ cấp sắc liên quan tới thế giới tâm linh, nghi lễ dòng họ. Sách còn lưu giữ kho tàng văn học dân gian với những lời ca, truyện cổ, thơ ca dân gian là biểu tượng tinh thần cốt lõi cho bản sắc văn hóa Dao Lô Gang.
Nhìn chung, các sách này phản ánh tri thức tổng thể về đời sống, quan niệm nhân sinh quan và thế giới quan của người Dao Lô Gang từ nhiều thế hệ trước. Một khi các văn bản này biến mất, một kho tàng tri thức văn hoá dân gian cũng bị suy giảm.
Tuy nhiên, điều đáng lo ngại là trong xã hội hiện đại, phần lớn các thế hệ trẻ Dao Lô Gang không còn học chữ Nôm truyền thống nữa. Do vậy, chữ Nôm hiện chỉ được biết bởi một số người cao tuổi, nghệ nhân, thầy cúng khiến khả năng đọc hiểu các sách truyền thống ngày càng khó khăn. Tại Quảng Ninh, đến nay chưa có một công trình nghiêm túc nào nghiên cứu sâu, sưu tầm, dịch hay chú giải khiến phần tài liệu vốn rất có giá trị vẫn nằm rải rác tại các gia đình, lưu giữ bởi các cao niên và dễ bị thất truyền theo thời gian.
Để bảo tồn hiệu quả sách chữ Nôm của người Dao Lô Gang, cần thu thập các bản sách, tư liệu chữ Nôm dân gian từ người cao tuổi, dòng họ, các gia đình lưu giữ. Những bản viết tay có thể được số hoá, lưu trữ điện tử để phục vụ nghiên cứu, dịch thuật và bảo tồn lâu dài. Bên cạnh đó, cần xây dựng chương trình nghiên cứu chuyên sâu có sự phối hợp giữa các cơ quan văn hoá, giáo dục với các viện nghiên cứu ngôn ngữ, văn hoá dân tộc nhằm dịch và chú giải chữ Nôm, biên soạn tài liệu học tập cho cộng đồng người Dao Lô Gang.
Đồng thời, mở câu lạc bộ văn hoá truyền thống, kết hợp với các hoạt động lễ hội và sinh hoạt văn hoá địa phương nhằm khơi dậy nhận thức tự hào về bản sắc văn hoá. Các già làng, thầy cúng có hiểu biết chữ Nôm cũng cần được quan tâm làm hồ sơ xét tặng các danh hiệu nghệ nhân dân gian, nghệ nhân ưu tú trong lĩnh vực bảo tồn văn hóa phi vật thể.
Bảo tồn sách chữ Nôm Dao của người Dao Lô Gang ở Quảng Ninh không chỉ là hành động gìn giữ một hệ chữ viết truyền thống, mà còn là trách nhiệm với kho tàng văn hoá tri thức bản địa quý giá. Điều đó, góp phần cho loại hình di sản tư liệu này không bị mai một mà tiếp tục sống trong đời sống cộng đồng
Trần Trang(t/h)
