Khắc phục tình trạng quản lý cắt khúc và khoảng trống pháp lý
Báo cáo trước Quốc hội về sự cần thiết ban hành Luật sửa đổi (theo Tờ trình số 915/TTr-CP ngày 16/10/2026 của Chính phủ), Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan cho biết, sau hơn 15 năm triển khai thi hành, bên cạnh những kết quả đạt được, Luật An toàn thực phẩm hiện hành đã bộc lộ nhiều tồn tại, bất cập trước sự phát triển nhanh chóng của thực tiễn.
Cụ thể, mô hình quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm hiện còn phân tán, cắt khúc giữa nhiều bộ, ngành dẫn đến giảm hiệu lực thực thi; phương thức quản lý chưa theo kịp thực tế và thông lệ quốc tế; hệ thống dữ liệu còn phân mảnh, thiếu tính kết nối đồng bộ từ Trung ương đến địa phương. Đặc biệt, pháp luật hiện hành đang tồn tại khoảng trống lớn trong việc kiểm soát hoạt động kinh doanh thực phẩm trên các nền tảng thương mại điện tử và dịch vụ giao đồ ăn trực tuyến.
Trên cơ sở tuân thủ nghiêm ngặt quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật cũng như tham vấn rộng rãi các hiệp hội ngành hàng, Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) và Tổ chức Y tế thế giới (WHO), dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đã được hoàn thiện với bố cục gồm 9 Chương, 74 Điều, tập trung vào 5 nhóm chính sách đổi mới trọng tâm.
Quản lý theo chuỗi dựa trên kiểm soát nguy cơ và chuyển mạnh sang hậu kiểm
Điểm đột phá đầu tiên của dự thảo Luật là thay đổi căn bản phương thức quản lý an toàn thực phẩm dựa trên việc kiểm soát nguy cơ xuyên suốt toàn bộ chuỗi cung ứng. Thay vì chỉ tập trung vào sản phẩm cuối cùng, dự thảo Luật quy định kiểm soát chặt chẽ ngay từ khâu sản xuất ban đầu (bao gồm trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, thu hái, đánh bắt, khai thác, giết mổ) cho đến quá trình sơ chế, chế biến, bảo quản, lưu thông và phân phối tới tay người tiêu dùng. Các mức giới hạn về tồn dư thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật và tác nhân gây ô nhiễm sẽ được kiểm soát ngay từ gốc, đồng thời đề cao vai trò chủ động lấy mẫu giám sát trên thị trường của các cơ quan quản lý và hệ thống kiểm nghiệm.
Cùng với đó, tư duy quản lý được chuyển đổi từ bị động xử lý sang chủ động phòng ngừa thông qua việc thiết lập hệ thống đánh giá, quản lý và truyền thông nguy cơ theo hướng dẫn của Ủy ban Tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế (Codex). Cơ chế này giúp phân loại rõ nhóm thực phẩm nguy cơ cao và nguy cơ thấp để áp dụng biện pháp quản lý phù hợp (từ ban hành quy chuẩn kỹ thuật, kiểm tra hàng nhập khẩu đến hậu kiểm); đồng thời cho phép truy xuất nguồn gốc, thu hồi và tiêu hủy nhanh chóng sản phẩm không an toàn khi xảy ra sự cố.
Song hành với quản lý rủi ro, dự thảo Luật thực hiện cắt giảm tối đa thủ tục hành chính và chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Các quy định về đối tượng, nguyên tắc, biện pháp, tần suất kiểm tra cũng như trách nhiệm của đoàn hậu kiểm trên thị trường được thiết kế minh bạch, rõ ràng. Dự thảo cũng mở rộng cơ chế để Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, hiệp hội ngành hàng và nhân dân cùng tham gia giám sát hoạt động của các cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm.
Số hóa dữ liệu và siết chặt kinh doanh thực phẩm trên sàn thương mại điện tử
Nhằm tối ưu hóa nguồn lực kiểm soát chuỗi cung ứng, dự thảo Luật dành dung lượng quan trọng quy định về việc số hóa và xây dựng hệ thống thông tin dữ liệu an toàn thực phẩm thống nhất từ Trung ương đến địa phương, kết nối trực tiếp với Cơ sở dữ liệu quốc gia. Hệ thống này sẽ tích hợp toàn diện dữ liệu về vòng đời sản phẩm, thông tin cơ sở sản xuất kinh doanh, các tổ chức thử nghiệm phục vụ quản lý nhà nước, lịch sử thanh kiểm tra cũng như dữ liệu về các vụ ngộ độc thực phẩm.
Đáng chú ý, để giải quyết bài toán thực tiễn đối với các hình thức kinh doanh mới, dự thảo Luật đã bổ sung các quy định cụ thể nhằm quản lý hoạt động kinh doanh thực phẩm trên sàn thương mại điện tử, cơ sở giao đồ ăn trực tuyến, thức ăn đường phố và dịch vụ cung cấp suất ăn tập thể.
Theo đó, pháp luật quy định rõ trách nhiệm của cả ba bên gồm người bán hàng trực tuyến, cơ sở cung cấp dịch vụ giao đồ ăn và chủ quản nền tảng thương mại điện tử trong việc giám sát kinh doanh, bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc và chịu trách nhiệm liên đới khi xảy ra ngộ độc hoặc sự cố mất an toàn thực phẩm. Đối với loại hình thức ăn đường phố, suất ăn tập thể và các cơ sở nhỏ lẻ, dự thảo yêu cầu bắt buộc phải kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu, cập nhật kiến thức an toàn thực phẩm và đáp ứng điều kiện vệ sinh tại địa điểm kinh doanh dưới sự giám sát chặt chẽ của chính quyền địa phương.
Thống nhất một đầu mối quản lý từ Trung ương đến địa phương
Một trong những nội dung cải cách thể chế quan trọng nhất tại dự thảo Luật lần này là việc hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước theo hướng thống nhất một đầu mối, gắn liền với đẩy mạnh phân cấp, phân quyền.
Trên cơ sở Đề án hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm đã được cấp có thẩm quyền thông qua, dự thảo Luật quy định Bộ Y tế là cơ quan đầu mối giúp Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm trên phạm vi toàn quốc. Tại địa phương, Ủy ban nhân dân các cấp chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện quản lý nhà nước trên địa bàn theo nguyên tắc thống nhất một đầu mối tại mỗi cấp.
Bên cạnh cơ quan đầu mối, các bộ, ngành liên quan tiếp tục phối hợp chặt chẽ theo chức năng chuyên ngành và phân công của Chính phủ trong việc quản lý khâu sản xuất nông nghiệp ban đầu, kiểm soát thực phẩm xuất nhập khẩu, cũng như đấu tranh phòng, chống thực phẩm giả, gian lận thương mại và vi phạm pháp luật trên không gian mạng. Việc kiện toàn mô hình một đầu mối được kỳ vọng sẽ chấm dứt tình trạng chồng chéo, đùn đẩy trách nhiệm và nâng cao hiệu lực bảo vệ sức khỏe người dân trong giai đoạn mới.
Thành Nam (t/h)
