Ai “phá” nổi thế độc quyền?

Trong khi việc hình thành giá cả phần lớn hàng hóa và dịch vụ đã theo quy luật thị trường, thì một số giá hàng hóa như xăng dầu, điện được hình thành theo cơ chế có sự tham gia của Cục Quản lý giá (Bộ Tài chính).

Người tiêu dùng lại “cắn răng” chấp nhận giá xăng tăng “sốc”

Ngay cả khi định giá và điều chỉnh giá, gần đây là áp dụng giá trần đối với sữa cho trẻ em. Song, người tiêu dùng khó mong có sự minh bạch, ngược lại luôn phải “cắn răng” chấp nhận giá các mặt hàng này tăng dù biết rằng điều đó rất vô lý.

Tăng “sốc”, giảm nhỏ giọt

Trước thực trạng giá sữa dùng cho trẻ em liên tục tăng, chênh lệch khá lớn với nhiều nước trong khu vực, Bộ Tài chính đã quyết định, từ 22/6/2014 áp dụng giá trần có hiệu lực trong 1 năm, công bố giá bán lẻ khuyến nghị đến người tiêu dùng của 181 sản phẩm đã có giá trần bán buôn trước đó. Tác động của cơ chế giá trần là một số loại sữa đã giảm giá 10 - 20%.

Tuy vậy, GS. TSKH. Nguyễn Mại, nguyên Thứ trưởng Bộ Kế hoạch – Đầu tư vẫn băn khoăn: “Đó có phải là cơ chế thích hợp trong kinh tế thị trường; liệu có phương thức nào khác để bình ổn giá sữa?”. Chỉ biết rằng, giá sữa vẫn chưa giảm là bao. Cụ thể, sản phẩm sữa Fisolac Gold 1 và 2, loại 900gram quy định giá chỉ 400.000 – 406.000 đồng, nhưng siêu thị vẫn bán giá 435.000 đồng/hộp. Sự chênh lệch giá còn thể hiện rõ qua nhiều mặt hàng khác như sữa Enfagrow A+, Diealac Alpha 123HT... Người bán hàng “đổ” tại DN không giảm giá, tại hàng ngoại nhập giá không đổi… Cuối cùng người tiêu dùng vẫn chịu thiệt.

Đáng chú ý, thời gian gần đây, giá nguyên liệu sữa trên thế giới liên tục giảm và giảm mạnh, song người tiêu dùng đang băn khoăn: Liệu mình có được hưởng lợi?

Tương tự, đối với các DN xăng dầu, họ biện hộ rằng, căn cứ vào thị trường quốc tế để điều chỉnh giá xăng trong nước. Tuy nhiên, khi điều chỉnh giá tăng thì rất nhanh, thậm chí tăng “sốc” và điều chỉnh giảm lại hết sức chậm chạp, nhỏ giọt.

Theo TS. Lê Đăng Doanh: “Đó là điều bất hợp lý! Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu sửa nhưng vẫn chưa sửa được. Tôi thấy, ở đây vai trò của Hội Bảo vệ người tiêu dùng và vai trò giám sát phản biện của Liên hiệp Các hội khoa học kỹ thuật Việt Nam cần phải được làm rõ: giá xăng nhập về ngày nào, là bao nhiêu, cơ cấu vào giá thành ra sao? Xăng dầu đang là thị trường độc quyền chứ không có hiện tượng cạnh tranh và điều này đặc biệt không phù hợp với kinh tế thị trường”.

Khách hàng không là “thượng đế”!

GS. TSKH. Nguyễn Mại nhìn nhận, EVN luôn tìm mọi cách tăng giá điện với lý do để có thêm vốn đầu tư, nhưng lập luận như vậy không có tính thuyết phục! Bởi vì, ngành điện còn khá nhiều dư địa để giảm giá thành, đất nước cần ổn định giá điện để không gây tác động dây chuyền đến giá cả các sản phẩm khác. Hơn nữa, EVN đang sử dụng một lượng vốn khá lớn để đầu tư vào các lĩnh vực ngoài ngành mà lẽ ra nên tập trung vào các dự án điện.

“Bộ Công thương chịu trách nhiệm lập quy hoạch phát triển ngành điện. EVN có thể tham gia trong quá trình xây dựng quy hoạch, nhưng không thể là cơ quan chủ trì, vì EVN là một DN có chức năng kinh doanh bình đẳng trước pháp luật như những DN khác trong ngành điện. Giao cho tập đoàn và tổng công ty nhà nước lập quy hoạch ngành là lẫn lộn giữa chức năng quản lý nhà nước với chức năng kinh doanh của DN”, GS. TSKH. Nguyễn Mại phân tích.

Trong báo cáo cuối 2013, Thanh tra Chính phủ công bố EVN đã đầu tư ngoài ngành trên 121.790 tỷ đồng, trong khi vốn điều lệ của công ty mẹ EVN chiếm hơn 76.742 tỷ đồng, khoản lỗ từ việc đầu tư ngoài ngành tập trung tại 7 công ty 100% vốn của EVN trên 3.648 tỷ đồng. EVN đã đưa nhiều khoản chi phí vô lý để tính vào giá bán điện.

Còn người dân không cần biết thay đổi cách tính giá điện, mà quan tâm việc tăng giá điện và như một sự mặc nhiên, cứ đến tháng trả tiền điện mới biết mất bao nhiêu tiền, rất tù mù và chẳng hy vọng được hưởng sự công bằng, chưa nói đến vai trò của “thượng đế”. Các DN thì chịu lép vế với ngành điện, tăng giá nhưng giảm chất lượng, không bảo đảm cam kết bồi thường theo hợp đồng trong trường hợp mất điện đột ngột gây thiệt hại cho sản xuất và kinh doanh của DN.

Bài học đối với EVN là phá vỡ tình trạng độc quyền, đặt đúng vị thế của một DN kinh doanh, không được quyền quyết định về việc phát triển nguồn điện cũng như thị trường tiêu thụ điện.

Câu chuyện xác định và vận hành giá cả hàng hóa theo nguyên tắc thị trường đang đòi hỏi các cơ quan quản lý nhà nước phải xây dựng cơ chế thích hợp với từng loại giá cả bảo đảm lợi ích của cả ba đối tượng: nhà sản xuất, nhà phân phối và người tiêu dùng; công khai, minh bạch và niêm yết giá từng mặt hàng, dịch vụ để tránh tình trạng lợi dụng đầu cơ nâng giá.

Hà Thu