Mối nguy cơ độc học từ vật liệu giả mạo và phương pháp nhận diện
Trong thời gian qua, các lực lượng chức năng tại Việt Nam, đặc biệt là trên địa bàn thành phố Hà Nội, đã liên tiếp phát hiện và triệt phá nhiều cơ sở sản xuất màng bọc thực phẩm giả mạo các nhãn hiệu uy tín. Các cơ sở này thường hoạt động trong điều kiện nhà xưởng không bảo đảm tiêu chuẩn vệ sinh, sử dụng nguyên liệu nhựa Polyvinyl Chloride (PVC) trôi nổi dùng trong đóng gói công nghiệp để chia nhỏ, dán nhãn mác giả mạo nhằm né tránh sự kiểm soát.
Theo các cơ quan chức năng, động cơ cốt lõi của hành vi này là lợi nhuận kinh tế. Trong khi màng bọc Polyethylene (PE) chuẩn yêu cầu nhựa nguyên sinh với chi phí cao và quy trình kiểm định khắt khe, màng PVC giả lại sử dụng nguyên liệu tái chế kết hợp với lượng lớn chất hóa dẻo rẻ tiền, giúp các đối tượng cắt giảm gần một nửa chi phí sản xuất.
Tuy nhiên, hệ lụy từ việc tối ưu hóa lợi nhuận bất hợp pháp này là sự đe dọa trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng. Theo các chuyên gia, nhựa PVC nguyên bản có đặc tính cứng và giòn, buộc các cơ sở sản xuất phải thêm vào các chất hóa dẻo như Di-ethylhexyl adipate (DEHA) hoặc Di-ethylhexyl phthalate (DEHP) để tạo độ mềm mại và khả năng bám dính. Do các chất này không liên kết hóa học bền chặt với mạch polymer của nhựa, chúng rất dễ tách ra và hòa tan vào thực phẩm. Quá trình thôi nhiễm hóa chất diễn ra mãnh liệt nhất khi màng bọc tiếp xúc với thực phẩm chứa nhiều dầu mỡ, khi bị đun nóng ở nhiệt độ cao trong lò vi sóng, hoặc khi bao gói các loại thức ăn có tính axit mạnh.
Cục An toàn thực phẩm cũng đã chỉ ra rằng, việc phơi nhiễm lâu dài với DEHA và DEHP gây ra những hậu quả sinh học nghiêm trọng. Các hợp chất này hoạt động như chất gây rối loạn hệ thống nội tiết, có thể dẫn đến tình trạng dậy thì sớm ở trẻ em gái và làm suy giảm chức năng sinh sản ở nam giới. Bên cạnh đó, việc tiếp xúc với nồng độ cao kéo dài gây tổn thương chức năng gan, thận và làm tăng nguy cơ mắc các bệnh ung thư. Trong khi giới hạn tiêu thụ hàng ngày chấp nhận được đối với DEHA do các tổ chức quốc tế quy định là rất thấp, các mẫu màng bọc PVC giả mạo tại thị trường nội địa thường có hàm lượng chất hóa dẻo chiếm tỷ trọng rất lớn, vượt xa ngưỡng an toàn sinh học.
Các chuyên gia khuyến cáo, người tiêu dùng cần nắm vững các kỹ năng nhận diện đặc tính vật liệu. Theo đó, màng bọc PE an toàn thường có màu trắng trong suốt, ít dính tay, dai và dễ dàng kéo giãn. Khi thử nghiệm bằng nhiệt, màng PE bắt lửa nhanh, cháy với ngọn lửa vàng, nhỏ giọt như sáp nến và tỏa mùi nến cháy đặc trưng. Ngược lại, màng PVC giả chứa nhiều DEHA thường có màu hơi vàng ngà, bám dính rất chặt, khó bắt lửa, khi cháy tỏa ra khói đen cùng mùi hắc nồng nặc của khí Clo, đồng thời làm giấy quỳ ẩm chuyển sang màu đỏ. Các chuyên gia y tế khuyến cáo, người dân tuyệt đối không sử dụng màng bọc PVC cho thực phẩm giàu chất béo, thức ăn đang nóng hoặc có tính axit. Khi sử dụng lò vi sóng, cần chọn loại màng chuyên dụng, duy trì khoảng cách an toàn ít nhất 2,5 cm so với bề mặt thức ăn, tạo lỗ thông hơi và kiểm soát nghiêm ngặt thời gian cũng như nhiệt độ hâm nóng. 
Chế tài xử lý vi phạm trong tình hình mới
Hiện, hệ thống quản lý màng bọc thực phẩm tại Việt Nam được xây dựng dựa trên Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 12-1:2011/BYT. Quy chuẩn này thiết lập các giới hạn cực kỳ khắt khe đối với hàm lượng tồn dư của các chất độc hại như Vinyl Chloride, hợp chất thiếc, chì và Cadmi. Đồng thời, các chỉ tiêu thôi nhiễm cũng được kiểm soát chặt chẽ thông qua các phép thử ngâm mẫu trong nhiều môi trường mô phỏng khác nhau như chất béo, nước, axit và cồn ở các điều kiện nhiệt độ tiêu chuẩn. Đi kèm với quy chuẩn chất lượng, quy định về ghi nhãn hàng hóa cũng bắt buộc doanh nghiệp phải minh bạch thành phần định lượng, cảnh báo nhiệt độ sử dụng an toàn và thông tin truy xuất nguồn gốc.
Các hành vi sản xuất, kinh doanh màng bọc thực phẩm giả, kém chất lượng đang phải đối mặt với các chế tài xử phạt rất nghiêm khắc. Theo quy định hiện hành, việc sử dụng hóa chất độc hại hoặc sản xuất không có giấy phép có thể bị xử phạt hành chính với số tiền lên đến hàng chục triệu đồng. Nghiêm trọng hơn, khi hành vi cấu thành tội phạm sản xuất, buôn bán hàng giả là thực phẩm hoặc phụ gia bao bì thực phẩm, người vi phạm sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Tùy thuộc vào mức độ gây hậu quả đối với tính mạng và sức khỏe cộng đồng, khung hình phạt cao nhất có thể lên tới tù chung thân hoặc tử hình, đồng thời pháp nhân vi phạm có thể bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn và phạt tiền lên tới hàng chục tỷ đồng.
Bên cạnh đó, cơ chế công khai, minh bạch sẽ được đẩy mạnh thông qua việc bêu tên các cơ sở vi phạm và các lô hàng giả mạo trên cổng thông tin điện tử của các cơ quan quản lý, giúp người tiêu dùng chủ động phòng tránh. Để đáp ứng yêu cầu kiểm soát trong giai đoạn mới, các địa phương cũng đang được giao nhiệm vụ khẩn trương nâng cấp, chỉ định các phòng thí nghiệm đủ năng lực phân tích các chỉ tiêu hóa lý phức tạp, bảo đảm tính răn đe và duy trì một môi trường tiêu dùng an toàn, bền vững.
Thành Nam
