Hội thảo có sự tham dự và phát biểu khai mạc của đại diện Ban Giám hiệu Trường Đại học Luật (Đại học Quốc gia Hà Nội - ĐHQGHN) cùng đại diện Đại sứ quán Pháp tại Việt Nam. Buổi hội thảo do PGS.TS. Nguyễn Bích Thảo (Trường Đại học Luật, ĐHQGHN) và bà Anna-Charlotte Gros, Tổng Giám đốc Quỹ Luật Dân sự (Pháp) đồng chủ trì, quy tụ nhiều thẩm phán, luật sư, trọng tài viên, công chứng viên và học giả uy tín của hai quốc gia.
Bức tranh toàn cảnh và những chuyển động mới về ADR tại Việt Nam và Pháp
Trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ và yêu cầu hội nhập từ các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới ngày càng cao, các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế ngoài tòa án (ADR) gồm thương lượng, hòa giải và trọng tài không chỉ là một lựa chọn mà đã trở thành nhu cầu tất yếu của cộng đồng doanh nghiệp. Quan hệ kinh tế sâu rộng giữa Việt Nam và Pháp – quốc gia thành viên Liên minh châu Âu (EU) đầu tiên thiết lập quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện với Việt Nam vào tháng 10/2024 với 726 dự án đầu tư đạt tổng vốn khoảng 4 tỷ USD – càng đặt ra yêu cầu cấp thiết về một cơ chế giải quyết tranh chấp tương thích, minh bạch và hiệu quả.
Chia sẻ tại phiên thảo luận về những vấn đề đặt ra và sự phát triển gần đây của ADR, bà Caroline Charpentier, Thẩm phán liên lạc của Pháp tại Đông Nam Á phân tích vị trí của các cơ chế này trong hệ thống pháp luật Pháp và mối quan hệ bổ trợ với hoạt động tố tụng. Tại Pháp, Nhà nước liên tục hoàn thiện chính sách công nhằm khuyến khích giải quyết tranh chấp trên cơ sở thỏa thuận thông qua Luật hiện đại hóa tư pháp thế kỷ 21 (năm 2019), Luật củng cố niềm tin vào tư pháp (năm 2021) và đặc biệt là Nghị định số 2025-660 ngày 18/7/2025 (có hiệu lực từ tháng 9/2025) sửa đổi Bộ luật Tố tụng dân sự. Quy định mới này tạo ra bước chuyển lớn về tư duy khi xác định nhiệm vụ của thẩm phán không chỉ là hòa giải mà còn cùng các bên xác định phương thức giải quyết phù hợp nhất ở bất kỳ thời điểm nào của vụ việc.
Ở góc độ pháp luật Việt Nam, TS. Trần Anh Tú, Phó Chủ nhiệm Khoa Luật tư (Trường Đại học Luật, ĐHQGHN) cho biết, khung pháp lý về ADR tại Việt Nam đã hình thành tương đối toàn diện qua nhiều đạo luật như Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Luật Thương mại 2005, Luật Trọng tài thương mại 2010 và Nghị định số 22/2017/NĐ-CP về hòa giải thương mại (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 112/2025/NĐ-CP và Nghị định số 18/2026/NĐ-CP). Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng vẫn tồn tại những vướng mắc như khái niệm “tranh chấp thương mại” làm giới hạn thẩm quyền hòa giải, hay tình trạng hủy phán quyết trọng tài do cách hiểu về vi phạm thủ tục tố tụng và “nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam”.
Để khắc phục, TS. Trần Anh Tú đề xuất cần mở rộng thẩm quyền của trọng tài và hòa giải, phát triển thủ tục rút gọn, bổ sung cơ chế trọng tài khẩn cấp cũng như đẩy mạnh giải quyết tranh chấp trực tuyến (ODR).
Kinh nghiệm thực tiễn trong hoạt động trọng tài và hòa giải thương mại
Đi sâu vào thực tiễn áp dụng tại phiên thảo luận, bà Marie-Aimée Peyron, Chủ tịch Ủy ban Các vấn đề châu Âu và quốc tế thuộc Hội đồng Quốc gia các Đoàn luật sư Pháp (CNB) làm rõ những thách thức của hoạt động trọng tài tại Pháp, trong khi ThS. Vũ Việt Hằng, Trưởng Ban Thư ký tố tụng Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) mang đến bức tranh sinh động về sự phát triển của trọng tài tại Việt Nam.
Theo đại diện VIAC, pháp luật trọng tài Việt Nam thời gian qua đã có những bước tiến đột phá khi mở rộng thẩm quyền sang các lĩnh vực mới như tranh chấp hợp đồng đối tác công - tư (PPP), giao dịch dữ liệu điện tử (theo Luật Giao dịch điện tử 2023), tranh chấp thương mại liên quan đến đất đai (Khoản 5 Điều 236 Luật Đất đai 2024) và tranh chấp xây dựng (Điều 86 Luật Xây dựng 2025 có hiệu lực từ ngày 1/7/2026).
Đáng chú ý, hệ thống tòa án Việt Nam đã có sự cải cách mạnh mẽ theo hướng chuyên môn hóa: Nghị quyết số 81/2025/UBTVQH15 thu gọn thẩm quyền hủy phán quyết trọng tài trong nước từ 63 tòa án cấp tỉnh xuống còn 3 tòa án tại Hà Nội, Đà Nẵng và TP. Hồ Chí Minh; đồng thời Nghị quyết số 04/2026/UBTVQH16 tập trung thẩm quyền hỗ trợ tố tụng trọng tài về 2 tòa án khu vực tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh. Bên cạnh đó, Nghị quyết số 222/2025/QH15 về Trung tâm Tài chính quốc tế tại TP. Hồ Chí Minh và Đà Nẵng cùng Luật số 150/2025/QH15 về Tòa án chuyên trách đã lần đầu tiên cho phép các bên thỏa thuận từ bỏ quyền yêu cầu hủy phán quyết trọng tài.
Trên thực tế, từ năm 1993 đến năm 2025, VIAC đã giải quyết 3.923 vụ việc với sự tham gia của các doanh nghiệp đến từ 68 quốc gia và vùng lãnh thổ; riêng năm 2025 ghi nhận mức kỷ lục 532 vụ. Quy tắc Tố tụng trọng tài VIAC 2026 (có hiệu lực từ ngày 1/7/2026) cùng hệ thống nộp hồ sơ trực tuyến VIAC eCase cũng đã chính thức đi vào vận hành, kết hợp hiệu quả với các mô hình liên thông Trọng tài – Hòa giải (Med-Arb và Arb-Med-Arb).
Về lĩnh vực hòa giải thương mại, Luật sư Christiane Féral-Schuhl (Nguyên Chủ tịch Hội đồng Luật sư quốc gia Pháp, chuyên gia Hiệp hội Hợp tác Pháp lý châu Âu – Việt Nam) và bà Thi My Hanh Ngo-Folliot (Phó Chủ tịch Hội đồng Hòa giải quốc tế - CIM) nhấn mạnh, tại Pháp, hòa giải đã chuyển từ một phản xạ thành chiến lược quản trị hợp đồng của doanh nghiệp nhờ ưu thế về tốc độ, bảo mật và duy trì quan hệ đối tác. Pháp luật Pháp bảo vệ nghiêm ngặt nguyên tắc bảo mật bằng chế tài loại bỏ chứng cứ hoặc tuyên vô hiệu đơn khởi kiện nếu một bên tiết lộ nội dung hòa giải. Đặc biệt, tại 12 Tòa hoạt động kinh tế (TAE) vận hành từ năm 2025, các doanh nghiệp đạt được thỏa thuận hòa giải sẽ được hoàn trả khoản đóng góp tư pháp kinh tế (mức trần lên tới 100.000 euro).
Tại Việt Nam, nhóm tác giả TS. Đặng Văn Quân và TS. Lê Thị Anh Xuân (Trường Đại học Luật, ĐHQGHN) dẫn số liệu từ Bộ Tư pháp (tính đến tháng 5/2026) cho biết, cả nước hiện có 24 tổ chức cung cấp dịch vụ hòa giải thương mại, gồm 16 trung tâm hòa giải độc lập và 8 trung tâm trọng tài. Dù quy mô vụ việc còn khiêm tốn (Trung tâm Hòa giải Việt Nam - VMC tiếp nhận 42 vụ giai đoạn 2018 – 2024 và đạt 43 vụ tính đến năm 2025), nhưng tỷ lệ hòa giải thành đạt tới 91% đối với các vụ có hòa giải viên tham gia và 100% các bên tự nguyện tuân thủ. Các chuyên gia kiến nghị Việt Nam cần sớm nghiên cứu xây dựng Luật Hòa giải thương mại riêng biệt, đồng thời cùng Pháp trao đổi kinh nghiệm trong quá trình đánh giá khả năng gia nhập Công ước Singapore về hòa giải.
Phát huy vai trò của các chức danh tư pháp trong phòng ngừa tranh chấp và thi hành án
Tại phiên thảo luận thứ ba, hội thảo mở rộng góc nhìn sang vai trò của công chứng viên và thừa phát lại trong chuỗi giá trị giải quyết tranh chấp. Hai đại diện của Hội đồng Công chứng tối cao Pháp (CSN) là ông Jean Deleage và bà Emmanuelle Crossoir đã giới thiệu mạng lưới các trung tâm hòa giải của công chứng viên tại Pháp tính đến năm 2026. Theo Điều 25 Quy chế nghề nghiệp, công chứng viên Pháp không chỉ bảo đảm an toàn pháp lý cho giao dịch để phòng ngừa rủi ro mà còn trực tiếp làm hòa giải viên, trọng tài viên hoặc định hướng khách hàng sử dụng các phương thức ADR khi phát sinh xung đột.
Cùng với đó, ông Georges Golliot, Phó Chủ tịch Phòng Thừa phát lại Quốc gia Pháp (CNCJ) và ông Luc Ferrand, Giám đốc Quan hệ quốc tế của CNCJ đã chia sẻ về thủ tục đơn giản hóa mới trong việc thu hồi các khoản nợ thương mại không bị tranh chấp. Đây được xem là công cụ pháp lý hữu hiệu kết hợp nhuần nhuyễn giữa thỏa thuận của các bên và quyền năng thi hành án của thừa phát lại, giúp giảm tải áp lực cho hệ thống tòa án và khơi thông dòng vốn kinh doanh.
Những kinh nghiệm lập pháp và thực tiễn sinh động được chia sẻ tại hội thảo là nguồn tham khảo giá trị trong bối cảnh cả Paris và Hà Nội đều đang đứng trước lộ trình cải cách tư pháp mạnh mẽ giai đoạn 2026 – 2027, hướng tới xây dựng môi trường đầu tư kinh doanh an toàn, minh bạch và tiệm cận các chuẩn mực quốc tế.
Tâm An
