Sức khỏe tâm thần không giống nhau ở mỗi người. Có người trải qua một giai đoạn khó khăn rồi phục hồi, có người phải sống lâu dài với vấn đề sức khỏe tâm thần, trong khi không ít người gặp trở ngại ngay từ bước đầu tìm kiếm sự hỗ trợ.
Vì vậy, bên cạnh kiến thức chuyên môn và các nghiên cứu khoa học, việc lắng nghe chính những người trong cuộc là một phần quan trọng để hiểu đúng hơn về sức khỏe tâm thần.
Khi tiếng nói người trong cuộc trở thành một phần của giải pháp
Một người từng trải qua vấn đề sức khỏe tâm thần có thể cho biết những điều rất cụ thể: họ đã tìm kiếm sự hỗ trợ như thế nào, gặp khó khăn gì khi tiếp cận dịch vụ, điều gì khiến họ cảm thấy được tôn trọng hoặc ngược lại, đâu là những rào cản khiến họ ngần ngại tìm kiếm sự giúp đỡ.
Những trải nghiệm ấy cung cấp một góc nhìn thực tế mà kiến thức chuyên môn không thể thay thế hoàn toàn.
Thông qua tiếng nói của người sử dụng dịch vụ, các cơ quan quản lý và cơ sở y tế có thể nhận diện rõ hơn những nhu cầu chưa được đáp ứng, những khoảng trống trong chăm sóc cũng như những điểm cần cải thiện.
Khi trải nghiệm thực tế được coi trọng, chính sách và dịch vụ sức khỏe tâm thần có thêm cơ sở để chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu dựa trên hệ thống sang hướng lấy người bệnh và người sử dụng dịch vụ làm trung tâm.
Đây cũng là tinh thần được thể hiện qua thông điệp: “Không có chúng tôi, đừng quyết định về chúng tôi”.
Người có trải nghiệm sống về sức khỏe tâm thần không chỉ được mời đến để kể câu chuyện của mình. Họ có thể tham gia vào quá trình xây dựng chính sách, thiết kế và cải thiện dịch vụ, đồng thời góp ý, giám sát và đánh giá các chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần.
Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), khảo sát tại 144 quốc gia cho thấy khoảng 45% quốc gia có sự phối hợp thường xuyên với những người từng trải qua vấn đề sức khỏe tâm thần cùng gia đình, người chăm sóc trong quá trình xây dựng kế hoạch, cung cấp và giám sát dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần.
Khoảng 59% quốc gia được khảo sát cho biết đã lắng nghe ý kiến của những người từng gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần khi xây dựng chính sách và pháp luật liên quan.
Những con số này cho thấy tiếng nói của người trong cuộc đang ngày càng được xem là một nguồn thông tin quan trọng để cải thiện hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần.
Lắng nghe để giảm kỳ thị, mở đường cho hỗ trợ
Một trong những rào cản lớn đối với chăm sóc sức khỏe tâm thần không chỉ nằm ở khả năng tiếp cận dịch vụ mà còn ở sự kỳ thị và những định kiến trong cộng đồng.
Khi một người lo sợ bị phán xét, bị gắn nhãn hoặc phân biệt đối xử, họ có thể lựa chọn im lặng thay vì tìm kiếm sự hỗ trợ. Khi đó, vấn đề có nguy cơ kéo dài và trở nên khó giải quyết hơn.
Bởi vậy, hưởng ứng Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới 10/10/2026 không nhất thiết bắt đầu từ những việc lớn. Mỗi người có thể bắt đầu bằng việc lắng nghe với sự tôn trọng, không phán xét.
Đó có thể là dành thời gian nghe một người đang gặp khó khăn thay vì vội đưa ra lời khuyên; tìm hiểu đúng về sức khỏe tâm thần thay vì dựa vào định kiến; tôn trọng sự khác biệt về trải nghiệm và khuyến khích người cần hỗ trợ tìm đến những dịch vụ phù hợp.
Gia đình, trường học, nơi làm việc và cộng đồng cũng cần tạo ra những không gian đủ an toàn để mỗi người có thể nói về những khó khăn của mình mà không sợ bị kỳ thị.
Đối với các cơ sở y tế, việc lắng nghe trải nghiệm của người bệnh và người sử dụng dịch vụ cần được xem là một phần của quá trình nâng cao chất lượng chăm sóc. Những phản hồi từ thực tế có thể giúp nhận diện những khó khăn trong tiếp cận, những nhu cầu chưa được đáp ứng và những điểm còn bất cập trong quá trình cung cấp dịch vụ.
Từ đó, các chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần có thể được thiết kế phù hợp hơn, dễ tiếp cận hơn và sát với nhu cầu thực tế hơn.
Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới năm 2026 vì thế không chỉ là dịp nâng cao nhận thức về sức khỏe tâm thần. Quan trọng hơn, đây là lời nhắc rằng những người từng trải qua vấn đề sức khỏe tâm thần cần được lắng nghe và được tham gia vào những quyết định liên quan trực tiếp đến cuộc sống của họ.
Lắng nghe trải nghiệm để hiểu đúng nhu cầu. Thấu hiểu để giảm kỳ thị. Và cùng người trong cuộc tạo ra những thay đổi thực chất trong chăm sóc sức khỏe tâm thần.
Hoàng Phương
