Theo các tư liệu và ghi nhận thực tế, lễ Đại Phan hiện diện ở nhiều cộng đồng Sán Dìu tại Quảng Ninh như Vân Đồn, Hoành Bồ, Tiên Yên. Trong đó, Vân Đồn là một trong những địa bàn còn gìn giữ khá rõ nét cấu trúc nghi lễ truyền thống. Ông Đào Văn Vũ, Phó Chủ tịch UBND đặc khu Vân Đồn, khi phát biểu tại lễ khai mạc đã nhấn mạnh: “Lễ hội đầu xuân không chỉ khẳng định bản sắc người Sán Dìu, mà còn củng cố khối đoàn kết cộng đồng, bảo tồn giá trị truyền thống gắn với phát triển bền vững”.
Theo truyền thống, các nghi lễ cầu an của người Sán Dìu thường diễn ra từ mùng 5 Tết đến rằm tháng Giêng - thời điểm giao hòa đất trời, khi cộng đồng gửi gắm ước vọng bình an, thuận hòa cho năm mới. Điểm cốt lõi làm nên ý nghĩa của Đại Phan chính là nghi lễ cầu an cho cộng đồng. Trong quan niệm của người Sán Dìu, năm mới không chỉ là sự chuyển đổi của thời gian, mà còn là sự “khởi vận” của cả làng bản. Bởi vậy, các nghi thức đầu xuân luôn gắn với không gian đình, miếu - nơi thờ Thành hoàng và các bậc tiền nhân. Tại Vân Đồn, lễ hội mở đầu bằng nghi thức thắp hương tại miếu thờ Thành hoàng làng. Đây không đơn thuần là nghi lễ dâng hương, mà còn là lời trình báo năm cũ đã qua, là sự cầu xin cho năm mới được che chở, bình yên, quốc thái dân an.
Sau phần dâng hương là nghi lễ dựng cây Thí Phan - nghi thức trung tâm làm nên tên gọi của lễ hội. Cây phan được xem như biểu tượng linh thiêng, nối kết trời - đất - con người. Việc dựng phan đánh dấu sự khai mở một chu kỳ mới, gửi gắm ước vọng xua đi điều dữ, hóa giải tai ương, đón nhận phúc lành cho cả cộng đồng. Trong mạch phát triển từ các lễ cầu mùa truyền thống đến Đại Phan, yếu tố cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu luôn hiện diện như một sợi chỉ đỏ xuyên suốt.
Đặc sắc hơn, tại một số cộng đồng Sán Dìu ở Vân Đồn, trong đó có khu vực Vòng Tre, Đại Phan còn nổi bật với những nghi lễ mang tính biểu tượng mạnh mẽ như leo dao, đi trên than hồng. Hình ảnh người thực hành nghi lễ bước qua lưỡi dao sắc hoặc than đỏ rực không phải là màn trình diễn mạo hiểm, mà thể hiện niềm tin tâm linh sâu sắc: Khi tâm sáng, lòng thành thì sẽ được thần linh che chở. Những nghi thức ấy, bên cạnh yếu tố ấn tượng, còn gửi đi thông điệp về sự thanh lọc, vượt qua thử thách để đón nhận điều tốt lành trong năm mới.
Ngoài phần lễ, các hoạt động gói bánh chưng gù, làm bánh bạc đầu và trình bày mâm cỗ truyền thống cũng gửi gắm ý nghĩa cầu an đầu năm. Mỗi chiếc bánh, mỗi mâm cỗ là biểu tượng của no đủ, trường thọ và ước vọng gia đình hòa thuận, cộng đồng yên ấm.
Đáng chú ý, phần thuyết trình về ý nghĩa văn hóa của mâm cỗ cho thấy cộng đồng không chỉ “làm” mà còn “giải nghĩa” phong tục, giúp thế hệ trẻ hiểu được vì sao mỗi món ăn, mỗi lễ vật lại gắn với lời cầu an đầu năm. Qua đó, tinh thần cầu phúc, cầu bình an được truyền tiếp, không bị mai một theo thời gian. Ngoài ra, các hoạt động giao lưu, trò chơi dân gian trong lễ hội cũng gửi gắm sắc thái chúc phúc đầu xuân. Sự sum họp, đoàn kết của cộng đồng chính là biểu hiện rõ nét của “cầu an” trong đời sống.
Trong nhịp sống hiện đại, việc duy trì Đại Phan không chỉ giúp bảo tồn một nghi lễ cổ truyền, mà còn góp phần nuôi dưỡng niềm tin, củng cố bản sắc và tăng cường sự gắn kết làng bản. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, việc tổ chức cần giữ nguyên đặc trưng văn hóa, tránh lạm dụng sân khấu hóa, bảo đảm tính trang nghiêm của nghi lễ. Đại Phan vì thế không chỉ là lễ hội đầu năm, mà là lời nguyện cầu chung cho một năm an lành, mưa thuận gió hòa và cộng đồng bền vững.
Trần Trang (t/h)
