Mất nguồn phóng xạ: Cần xử lý hình sự

Nguồn phóng xạ nếu bị phát tán sẽ gây ảnh hưởng vô cùng nghiêm trọng đến sức khỏe và đời sống con người. Tuy nhiên, công tác quản lý nguồn phóng xạ của các cơ quan liên quan hiện nay còn quá nhiều bất cập. Đã đến lúc phải xử lý nghiêm những đơn vị làm thất lạc nguồn phóng xạ.

Nguồn phóng xạ phải được niêm phong và cảnh báo khi di chuyển

Nguy hiểm nhưng dễ thất lạc

Theo cục an toàn và bức xạ hạt nhân, hiện nay thiết bị bức xạ, nguồn phóng xạ đã và đang được sử dụng ngày càng tăng trong các ứng dụng công nghiệp, xây dựng, hải quan ... như các thiết bị đo mức, kiểm tra chất lượng sản phẩm, hàng hóa, kiểm soát hàng hóa xuất nhập khẩu, thăm dò khai thác dầu khí, sản xuất xi măng ... Bên cạnh các lợi ích mang lại, điều cần phải chú ý đó là bảo đảm an toàn cho con người và môi trường. Trách nhiệm đó trước hết phải thuộc về các cá nhân, tổ chức tiến hành công việc bức xạ. Ngoài ra vai trò của các cơ quan quản lý về an toàn bức xạ và hạt nhân và các cơ quan nhà nước có thẩm quyền liên quan cần phải được đẩy mạnh.

Theo thống kê về thiết bị bức xạ, nguồn phóng xạ của Cục An toàn bức xạ và hạt nhân (ATBXHN) qua hệ thống RAISVN (phần mềm quản lý khai báo, cấp phép cơ sở bức xạ, thiết bị bức xạ, nguồn phóng xạ của Việt Nam), hiện tại có khoản gần 1000 cơ sở bức xạ đang tiến hành công việc bức xạ sử dụng thiết bị bức xạ, nguồn phóng xạ với khoảng gần 6000 nguồn phóng xạ theo các nhóm nguồn với các mức độ tiềm tàng nguy hiểm khác nhau.

Các nguồn phóng xạ sử dụng trong các thiết bị chụp ảnh phóng xạ, kiểm tra đánh giá không phá hủy tại các công trình xây dựng, kiểm tra chất lượng các mối hàn… là nguồn phóng xạ có hoạt độ cao, được dùng trong các thiết bị di động và được các cơ sở mang đi chiếu chụp tại hiện trường. Đây chính là nhóm nguồn có tiềm ẩn nguy cơ cao mất an ninh, an toàn và có thể gây ảnh hưởng đến xã hội. Hiện tại, trong cả nước có khoản 60 cơ sở được cấp giấy phép chụp ảnh phóng xạ với khoảng gần 1000 nguồn phóng xạ (bảo gồm cả nguồn đang sử dụng di động hoặc lưu giữ tại các kho nguồn tại cơ sở). Việc bảo đảm an ninh, an toàn đối với nhóm nguồn này cần phải được quan tâm đúng mức.

Tháng 9 năm 2014 công ty Apave Châu Á Thái Bình Dương đã làm mất nguồn phóng xạ tại Thành phố Hồ Chí Minh. Thời gian phóng xạ bị mất hàng triệu người dân tại TP Hồ Chí Minh hoang mang và lo sợ. Khi nguồn phóng xạ được tìm thấy, các cơ quan chức năng đã lên phương án lắp định vị cho nguồn phóng xạ. Phương án chưa được thực hiện thì đến ngày 1-4, Công ty cổ phần thép Pomina đã có công văn gửi tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu thông báo về việc mất nguồn phóng xạ. Đây là một trong năm nguồn phóng xạ phía công ty đã nhập về từ năm 2010, có tên khoa học là Co-60 (nguồn phóng xạ thuộc nhóm 4), dùng để đo mức thép lỏng trong lò. Ngay sau khi nhận công văn, Sở Khoa học - công nghệ, Công an tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu đã vào cuộc điều tra.

Theo báo cáo của đơn vị quản lý nguồn phóng xạ, tháng 3-2015 khi tiến hành bàn giao công việc giữa nhân viên cũ và nhân viên mới phụ trách công tác an toàn phóng xạ, nhà máy mới phát hiện mất nguồn phóng xạ này. Thời điểm cuối cùng xác định nguồn phóng xạ này còn tồn tại trong nhà máy là từ cuối năm 2014, khi một dây chuyền sản xuất của nhà máy bị trục trặc, nguồn phóng xạ này đã được lấy ra khỏi dây chuyền nhưng không được làm thủ tục nhập kho.Từ tháng 1-2015, nguồn phóng xạ này đã không được quản lý. Như vậy, tính đến thời điểm hiện nay nguồn phóng xạ bị thất lạc trên đã mất kiểm soát hơn ba tháng.

Doanh nghiệp chủ quan, cơ quan quản lý lơ là

Trong thông tư hướng dẫn đảm bảo an ninh nguồn phóng xạ của Bộ Khoa học và công nghệ quy định rõ trách nhiệm của các bên liên quan. Việc quản lý và vận chuyển nguồn phóng xạ cũng được Bộ khoa học và công nghệ quy định rõ ràng để đảm bảo an toàn. Tuy nhiên trên thực tế, không phải doanh nghiệp nào cũng tuân thủ và cơ quan quản lý cũng rất khó kiểm soát. Ngay sau khi nguồn phóng xạ tại Bà Rịa- Vũng Tàu bị thất lạc, nhóm phóng viên thời sự Báo Thương hiệu và Công luận đã tìm hiểu quy trình vận chuyện nguồn phóng xạ tại doanh nghiệp hiện nay. Dù quy định rõ nguồn phóng xạ khi di chuyển hoặc phải di chuyển bằng xe chuyên dụng, hoặc phải niêm phong bảo đảm an toàn, có biên bản giao nhận và có sự cảnh báo rõ ràng nhưng theo quan sát của phóng viên thì không hẳn như vậy. Công ty TNHH AP, là công ty chuyên cung cấp dịch vụ thử nghiệm không phá hủy. Nguồn phóng xạ của công ty này không phải đếm trên đầu ngón tay. Các dự án của công ty trải đều từ Bắc vào Nam tuy nhiên mỗi lần di chuyển nguồn phóng xạ, công ty này thường sử dụng xe khách. Khi hỏi một nhân viên kho của công ty này về quy trình di chuyển nguồn phóng xạ anh này cho biết khi anh được giao đi chuyển nguồn phóng xạ đến các dự án vì nguồn nhỏ, có thể xách 1 tay nên anh thường chở bằng xe máy ra  bến xe khách và giao cho phụ xe. Khi được hỏi về quy trình niêm phong và cảnh báo anh thản nhiên: tôi vẫn gửi mà nhà xe cũng chẳng đòi tôi niêm phong cũng chẳng có biên bản giao nhận. Nếu thực sự như vậy thì sự việc đáng báo động. Nếu như phụ xe ấy giao nhầm cho khách hoặc vì lý do nào đó nguồn phóng xạ không đến được nơi cần đến thì sẽ như thế nào, thật khó có thể tưởng tượng. Chưa kể đến trong quá trình di chuyển, nguồn phóng xạ bị rò rỉ, rõ ràng ảnh hưởng của nó không hề nhỏ. Khi nguồn phóng xạ di chuyển, cũng chẳng có cơ quan nào quản lý. Hiện nay cũng chưa thấy công ty nào bị bắt vì chuyển nguồn phóng xạ bằng xe khách.

Việc gắn định vị cho nguồn phóng xạ là cần thiết. Không chỉ để tìm khi bị thất lạc mà còn có thể định vị để kiểm tra doanh nghiệp có tuân thủ các quy định về vận chuyển nguồn phóng xạ hay không. Các doanh nghiệp để thất lạc nguồn phóng xạ, di chuyển nguồn phóng xạ không đúng quy định cần xử lý nghiêm minh, thậm chí phải truy cứu trách nhiệm hình sự.

PV Thời sự