Nhiều bất cập trong công tác bảo đảm an toàn thực phẩm
An toàn thực phẩm là lĩnh vực có tác động trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng và chất lượng cuộc sống của người dân. Nhận thức được tầm quan trọng đó, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách, văn bản quy phạm pháp luật nhằm tăng cường quản lý, trong đó có Luật An toàn thực phẩm năm 2010 và các văn bản hướng dẫn thi hành. Tuy nhiên, trên thực tế, công tác bảo đảm an toàn thực phẩm vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế, đặc biệt là ý thức chấp hành pháp luật của một bộ phận người dân và doanh nghiệp chưa cao.
Theo thống kê trong 11 tháng năm 2025, cả nước xảy ra 74 vụ ngộ độc thực phẩm, làm 1.588 người mắc và 19 người tử vong. Ngành Y tế đã tổ chức kiểm tra hơn 252 nghìn cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm, phát hiện trên 14 nghìn cơ sở vi phạm, chiếm 5,58%. Qua đó, cơ quan chức năng đã xử lý hơn 3.800 cơ sở, trong đó phạt tiền trên 3.100 cơ sở với tổng số tiền xử phạt 17,6 tỷ đồng; đình chỉ hoạt động 40 cơ sở và buộc tiêu hủy 256 lô sản phẩm vi phạm.
Mặc dù một số chỉ tiêu có xu hướng giảm so với cùng kỳ năm 2024, song các hành vi vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm ngày càng tinh vi, khó kiểm soát. Các vi phạm phổ biến tập trung vào kinh doanh thực phẩm “3 không” (không nguồn gốc xuất xứ, không hóa đơn chứng từ, không nhãn mác); sử dụng nguyên liệu kém chất lượng, quá hạn sử dụng; lạm dụng hóa chất, phụ gia ngoài danh mục hoặc vượt mức cho phép; không bảo đảm điều kiện vệ sinh trong chế biến, bảo quản thực phẩm; vi phạm quy trình chế biến một chiều, để lẫn thực phẩm sống và chín; cơ sở vật chất không đáp ứng yêu cầu theo quy định.
Đáng lo ngại, các vi phạm không còn mang tính nhỏ lẻ mà đã được tổ chức với quy mô lớn, phương thức hoạt động ngày càng tinh vi, phân tán tại nhiều địa điểm, thậm chí len lỏi vào các kho chứa, chuỗi phân phối và bếp ăn tập thể – nơi cung cấp hàng nghìn suất ăn mỗi ngày cho công nhân, học sinh, sinh viên.
Cùng với đó, sự phát triển nhanh chóng của thương mại điện tử và mạng xã hội đã tạo điều kiện cho các hành vi vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm trên môi trường số gia tăng. Nhiều sản phẩm thực phẩm được rao bán, giao dịch và giao hàng trong thời gian ngắn, không cần cửa hàng hay kho bãi cố định, gây khó khăn cho công tác quản lý, kiểm tra và truy xuất nguồn gốc khi xảy ra sự cố.
Lợi dụng những “kẽ hở” này, một số cá nhân quảng bá thực phẩm dưới danh nghĩa “nhà làm” nhưng không có giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm, không ghi nhãn theo quy định. Thậm chí, nhiều cơ sở tổ chức sản xuất, đóng gói ngay trong khu dân cư, tại các kho, xưởng không đăng ký kinh doanh, hoạt động khép kín để né tránh sự giám sát của cơ quan chức năng.
Nâng cao nhận thức pháp luật – giải pháp căn cơ, lâu dài
Vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm không chỉ trực tiếp đe dọa sức khỏe, tính mạng người dân mà còn gây ra những hệ lụy nghiêm trọng đối với kinh tế – xã hội, làm gia tăng chi phí y tế, giảm năng suất lao động và xói mòn niềm tin của người tiêu dùng. Những vụ việc vi phạm, dù lớn hay nhỏ, đều để lại hậu quả lâu dài, ảnh hưởng đến mục tiêu phát triển bền vững của xã hội.
Trước tình hình đó, Bộ Y tế tập trung rà soát, hoàn thiện các quy định pháp luật; đồng thời tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra từ Trung ương đến địa phương với sự phối hợp của các ngành chức năng. Nhiều vụ vi phạm đã được kịp thời phát hiện, xử lý nghiêm và công khai trên các phương tiện thông tin đại chúng. Cục An toàn thực phẩm cũng triển khai 8 đoàn thanh tra, kiểm tra chuyên đề, trong đó có hoạt động hậu kiểm việc kinh doanh, quảng cáo thực phẩm bảo vệ sức khỏe trên môi trường mạng.
Tuy nhiên, để công tác bảo đảm an toàn thực phẩm đạt hiệu quả bền vững, việc nâng cao nhận thức pháp luật cho người dân và doanh nghiệp cần được xác định là giải pháp trọng tâm, lâu dài. Khi các chủ thể hiểu rõ quy định pháp luật và chế tài xử lý vi phạm, hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước sẽ được nâng cao, đồng thời giúp phòng ngừa vi phạm ngay từ khâu sản xuất, kinh doanh.
Đối với doanh nghiệp, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật gắn với hoạt động tập huấn chuyên sâu, đa dạng hóa hình thức tiếp cận. Các cơ quan quản lý chuyên ngành cần thường xuyên cập nhật, hướng dẫn doanh nghiệp thực hiện đúng quy định về an toàn thực phẩm; công khai thông tin về cơ sở, sản phẩm an toàn, phụ gia thực phẩm và các trường hợp vi phạm trên cổng thông tin điện tử.
Song song đó, khuyến khích doanh nghiệp chủ động chuyển đổi quy trình sản xuất, kinh doanh theo các tiêu chuẩn tiên tiến như HACCP, ISO, VietGAP. Việc tuân thủ các tiêu chuẩn này không chỉ nâng cao năng lực quản lý, kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc, mà còn giúp doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường trong nước và quốc tế. Tuân thủ pháp luật về an toàn thực phẩm vì vậy không chỉ là nghĩa vụ pháp lý, mà còn là trách nhiệm xã hội và nền tảng xây dựng uy tín, thương hiệu bền vững.
Đối với người dân – với vai trò là người tiêu dùng – việc nâng cao nhận thức pháp luật về an toàn thực phẩm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Thực tế cho thấy, tâm lý dễ dãi, ngại phản ánh sai phạm, thiếu kiên quyết trong việc tẩy chay thực phẩm không an toàn đã vô tình tiếp tay cho thực phẩm kém chất lượng tồn tại trên thị trường.
Do đó, cần hướng tới việc hình thành thói quen tiêu dùng thông minh, có trách nhiệm. Người dân cần được trang bị kiến thức để nhận biết, lựa chọn thực phẩm an toàn, có nguồn gốc rõ ràng, nhãn mác đầy đủ, hạn sử dụng hợp lệ; đồng thời mạnh dạn nói “không” và phản ánh các hành vi vi phạm. Khi người tiêu dùng trở thành “người giám sát” tích cực, thị trường thực phẩm sẽ tự điều chỉnh theo hướng an toàn và minh bạch hơn.
Có thể khẳng định, bảo đảm an toàn thực phẩm không phải là nhiệm vụ của riêng ngành Y tế hay lực lượng quản lý thị trường, mà là trách nhiệm của toàn xã hội. Nâng cao nhận thức pháp luật cho người dân và doanh nghiệp chính là chìa khóa để phòng ngừa, hạn chế vi phạm một cách bền vững. Khi mỗi doanh nghiệp coi việc tuân thủ pháp luật là chuẩn mực đạo đức kinh doanh, mỗi người dân coi lựa chọn thực phẩm an toàn là trách nhiệm với bản thân và cộng đồng, thì nguy cơ mất an toàn thực phẩm sẽ từng bước được kiểm soát hiệu quả.
Hoàng Phương (t/h)
