Theo công bố của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), năng suất lao động của Việt Nam năm 2013, thuộc nhóm thấp nhất khu vực châu Á - Thái Bình Dương, thấp hơn Singapore 15 lần, thấp hơn Nhật Bản 11 lần và thấp hơn Hàn Quốc 10 lần…

Nguyên nhân chủ yếu…

Ông Nguyễn Anh Tuấn, Viện trưởng Viện Năng suất (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho rằng, năng suất lao động là một trong các chỉ tiêu cơ bản khi tính toán, đánh giá vấn đề năng suất lao động trong nước.

Trong đánh giá năng suất của DN, các ngành, thường sẽ dùng các chỉ tiêu trên, tuy nhiên, khi so sánh năng suất giữa các ngành, giữa các nền kinh tế và các quốc gia, người ta chỉ sử dụng chỉ tiêu năng suất tính theo giá trị gia tăng/lao động, đồng thời phải dựa vào sức mua tương đương. Với cách tính năng suất như vậy, ngành nào, nền kinh tế nào có nhiều lao động, giá trị gia tăng làm ra thấp, tất yếu dẫn đến năng suất lao động thấp.

Nói về nguyên nhân khiến năng suất lao động trong nước còn kém xa các nước trong khu vực, ông Tuấn thừa nhận, ở nước ta hiện có nhiều yếu tố tác động tới năng suất lao động. Đầu tiên phải nói đến khoa học - công nghệ, bởi hiện nay, việc ứng dụng công nghệ tiên tiến và nâng cao trình độ quản lý nhằm nâng cao năng suất lao động của Việt Nam còn nhiều hạn chế dẫn đến trình độ, kỹ năng của người lao động yếu kém. Chưa kể đến yếu tố cơ cấu kinh tế, nước ta hiện có nhiều ngành kinh tế sử dụng nhiều lao động mà giá trị gia tăng thấp, đã kéo theo năng suất lao động của toàn xã hội thấp. Bên cạnh đó, vấn đề lao động còn liên quan đến nhiều yếu tố như môi trường làm việc, thị trường... Hiện môi trường làm việc trong nước chưa thực sự khuyến khích người lao động trong việc nâng cao năng suất. Thị trường thiếu ổn định làm cho năng suất bị giảm...

Thực tế này, không còn xa lạ với nhiều ngành nghề, nó thể hiện rất rõ ở ngành nông nghiệp, với điệp khúc “được mùa mất giá”, sản phẩm làm ra không tiêu thụ được, hoặc tiêu thụ rất thất thường, bấp bênh. Vì thế, tình trạng người nông dân sản xuất, nuôi trồng chưa hiệu quả, thậm chí nhiều khi còn thua lỗ vẫn luôn hiện hữu suốt những năm qua.

Giải pháp khắc phục

Báo cáo của ILO mới đây khẳng định, năng suất lao động của Việt Nam thấp là do nền kinh tế nước ta vẫn sử dụng nhiều lao động trong nông nghiệp. Trong khi đó, trình độ lao động nông nghiệp hiện còn khá thấp, tỷ lệ qua đào tạo dù tăng dần nhưng vẫn chưa cao: năm 2000 là 16%, 2010 là 40% và năm 2013 là 49%. Vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng cần sớm có những hành động cụ thể để cải thiện chất lượng lao động, nhất là trong ngành nông nghiệp.

Theo ông Dương Đức Lân, Tổng cục trưởng Tổng cục Dạy nghề (Bộ LĐ-TB&XH), tỷ lệ lao động qua đào tạo nói chung của tất cả các ngành đạt 49%, nhưng trong nông nghiệp thấp hơn rất nhiều, chỉ đạt 3,51%. Đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến năng suất lao động thấp.

Tổng cục Thống kê cho biết, năng suất lao động của Việt Nam hiện đạt 68,7 triệu đồng/người, trong đó, ngành nông nghiệp chỉ đạt 27 triệu đồng/người, tức chỉ bằng 1/3 so với bình quân chung của cả nước. Chuyên gia kinh tế Nguyễn Minh Phong lên tiếng, một trong những lý do khiến năng suất lao động trong nông nghiệp thấp vì hầu hết bà con nông dân vẫn chủ yếu tổ chức sản xuất kinh doanh ở cấp hộ gia đình, nhỏ lẻ và hạn chế đầu tư. Điều này khiến cho nhiều DN muốn vào đầu tư cũng khó.

Đưa ra những giải pháp khắc phục, ông Dương Đức Lân cho biết, Tổng cục Dạy nghề đã trình Chính phủ Đề án đào tạo nghề cho nông nghiệp, nông thôn giai đoạn 2009 – 2020, với kỳ vọng nhiều người lao động nông thôn sẽ qua đào tạo, có thể đào tạo ngắn hạn nhưng sẽ trang bị được cho nông dân những kỹ năng nghề cơ bản, để họ hoặc có thể chuyển dịch sang công nghiệp, dịch vụ, hoặc vẫn ở lại lĩnh vực nông nghiệp nhưng có kỹ năng, kỹ xảo và làm cho năng suất lao động tăng lên.

Thực tế, từ năm 2010 – 2013, Tổng cục Dạy nghề đã đào tạo được 1,6 triệu lao động nông thôn, trong đó 1/2 số lao động là những người học nghề phi nông nghiệp, góp phần cung cấp lao động cho công nghiệp và dịch vụ. Nửa số lao động còn lại vẫn nằm trong nông nghiệp nhưng nắm được khoa học, kỹ thuật cao hơn. Theo đó, nhiều mô hình sản xuất, chăn nuôi lớn đã phát triển rộng khắp, làm cho năng suất lao động ngày một tăng lên.

Từ năm 2015 – 2020, Tổng cục Dạy nghề dự tính, mỗi năm đào tạo khoảng 6.500 lao động nông thôn nhằm tạo điều kiện nâng cao chất lượng lao động ngành nông nghiệp, từ đó góp phần đáng kể vào việc tăng năng suất lao động cho khu vực này

Kiều Tuyết