Theo Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình, di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn tỉnh Ninh Bình gồm nhiều loại hình như nghệ thuật trình diễn dân gian, lễ hội truyền thống, nghề thủ công, tập quán xã hội và tín ngưỡng, tri thức dân gian, ngữ văn dân gian... Trước khi sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, riêng Ninh Bình (cũ) đã kiểm kê 393 di sản văn hóa phi vật thể. Sau sắp xếp, tỉnh Ninh Bình đang triển khai kiểm kê trên phạm vi toàn tỉnh nhằm xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất, đầy đủ về di sản.
Thực hiện Kế hoạch số 219/KH-UBND ngày 20/6/2026, công tác kiểm kê giai đoạn 2026-2030 được triển khai tại 90 xã, phường thuộc địa bàn Hà Nam và Nam Định trước sắp xếp; đồng thời rà soát, cập nhật kết quả kiểm kê tại 39 xã, phường thuộc Ninh Bình cũ. Trên cơ sở điều tra thực tế, tỉnh Ninh Bình sẽ bổ sung, điều chỉnh danh mục, đưa ra khỏi danh mục những di sản không còn tồn tại hoặc không còn được cộng đồng thực hành, qua đó từng bước hoàn thiện Danh mục kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn tỉnh đến năm 2030.
Công tác lập hồ sơ khoa học đề nghị đưa di sản vào Danh mục quốc gia cũng được chú trọng. Hiện Ninh Bình có 42 di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào Danh mục quốc gia và 1 di sản được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Tỉnh đang xây dựng hồ sơ đối với Chợ Viềng Xuân, Lễ hội Vật võ làng Bồ Vy và Nghệ thuật Chèo truyền thống tỉnh Ninh Bình để đề nghị đưa vào Danh mục quốc gia. Đồng thời, tỉnh tiếp tục phối hợp với các địa phương xây dựng hồ sơ di sản trình UNESCO, trong đó có hồ sơ “Phở”.
Thời gian qua, nhiều đề án, dự án bảo vệ và phát huy giá trị di sản đã được triển khai, tạo chuyển biến tích cực trong gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống.
Dự án bảo tồn và phát huy giá trị Lễ hội Hoa Lư đã góp phần nghiên cứu, sưu tầm, tư liệu hóa, phục hồi và duy trì các nghi lễ, trò diễn, hoạt động văn hóa dân gian; đồng thời nâng cao vai trò của cộng đồng và gắn bảo tồn di sản với quảng bá hình ảnh Cố đô Hoa Lư, phát triển du lịch.
Đối với Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, các chương trình bảo tồn đã chú trọng kiểm kê, tư liệu hóa, hướng dẫn thực hành, phát huy vai trò của nghệ nhân và cộng đồng, góp phần hạn chế những biểu hiện thực hành sai lệch, thương mại hóa hoặc lợi dụng tín ngưỡng. Nghệ thuật hát Xẩm cũng được nghiên cứu, sưu tầm, phục dựng, truyền dạy, biểu diễn và quảng bá, qua đó từng bước xây dựng lực lượng kế cận và duy trì sức sống của di sản.
Hiện tỉnh Ninh Bình tiếp tục triển khai Đề án bảo vệ và phát huy giá trị Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ đến năm 2030; Đề án bảo tồn và phát huy nghệ thuật Chèo giai đoạn 2024-2027. Đồng thời, UBND tỉnh Ninh Bình chỉ đạo xây dựng các đề án giai đoạn 2026-2030 đối với nghề thủ công truyền thống, lễ hội truyền thống, tập quán xã hội và tín ngưỡng, nghệ thuật trình diễn dân gian và di sản “Phở Nam Định”.
Các hoạt động bảo tồn bước đầu đã góp phần duy trì không gian thực hành di sản, phục hồi một số nghi lễ, hình thức diễn xướng, nghề thủ công và tri thức truyền thống; tổ chức truyền dạy, trình diễn, giao lưu, tư liệu hóa và quảng bá di sản. Qua đó, nhận thức và trách nhiệm của chính quyền, cộng đồng đối với công tác bảo vệ di sản ngày càng được nâng lên.
Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể vẫn còn một số khó khăn. Một số di sản sau khi được ghi danh chưa có đề án bảo vệ và phát huy; nguồn lực về kinh phí, nhân lực chuyên môn còn hạn chế; công tác số hóa, cập nhật cơ sở dữ liệu chưa đồng bộ. Đáng chú ý, nhiều nghệ nhân, người nắm giữ di sản tuổi cao, trong khi lực lượng kế cận và sự tham gia thường xuyên của người trẻ còn hạn chế. Một số di sản cũng đứng trước nguy cơ bị thương mại hóa hoặc thay đổi môi trường thực hành truyền thống.
Sau sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, phạm vi quản lý rộng hơn, số lượng di sản lớn và dữ liệu giữa các địa phương chưa đồng đều, đặt ra yêu cầu cao hơn đối với công tác rà soát, kiểm kê và thống nhất quản lý. Vì vậy, Ninh Bình xác định tiếp tục hoàn thiện hệ thống kiểm kê, chuẩn hóa và số hóa dữ liệu; tăng cường đào tạo đội ngũ cán bộ làm công tác di sản; hỗ trợ nghệ nhân, người thực hành và các câu lạc bộ; đồng thời huy động hiệu quả nguồn lực xã hội hóa.
Việc triển khai Luật Di sản văn hóa năm 2024 và các văn bản hướng dẫn thi hành cũng được tỉnh Ninh Bình chú trọng, với trọng tâm là hoàn thiện kiểm kê, lập hồ sơ khoa học, xây dựng biện pháp bảo vệ sau ghi danh, xác định rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý, cộng đồng, nghệ nhân và người thực hành; từng bước chuẩn hóa, số hóa dữ liệu và tăng cường kiểm tra công tác bảo vệ, phát huy giá trị di sản.
Thời gian tới, Ninh Bình tiếp tục xác định cộng đồng là chủ thể trung tâm trong bảo vệ và phát huy di sản. Công tác bảo tồn sẽ được gắn với truyền dạy giữa các thế hệ, giáo dục văn hóa, hoạt động nghệ thuật và phát triển du lịch theo hướng bền vững; bảo đảm hài hòa giữa khai thác giá trị di sản với gìn giữ tính xác thực, không gian thực hành và vai trò của cộng đồng.
Với định hướng đó, việc bảo tồn di sản không chỉ nhằm gìn giữ những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ mà còn góp phần tạo nguồn lực nội sinh cho phát triển văn hóa, nâng cao đời sống tinh thần của Nhân dân và xây dựng hình ảnh Ninh Bình giàu bản sắc, hấp dẫn và phát triển bền vững.
Nguyễn Kiên
