Ngày 5/8 vừa qua, tại Hà Nội, Hội đồng tư vấn đánh giá nghiệm thu đề tài khoa học cấp Bộ về quy trình ghép phổi từ người cho chết não phù hợp với Bệnh viện Chợ Rẫy đã họp đánh giá toàn diện kết quả nghiên cứu.
Đề tài do Bệnh viện Chợ Rẫy chủ trì, PGS.TS.BSCKII Nguyễn Tri Thức làm chủ nhiệm, không chỉ tổng kết thành công của một ca ghép phổi. Quan trọng hơn, nó chuẩn hóa quy trình từ lựa chọn người hiến, bảo tồn tạng, điều phối, phẫu thuật đến hồi sức sau ghép.
Hội đồng quy tụ nhiều chuyên gia đầu ngành về ghép tạng, ngoại khoa, hồi sức như GS.TS Phạm Gia Khánh, GS.TS Nguyễn Công Minh, TS Nguyễn Ngô Quang, PGS.TS Nguyễn Tiến Quyết, GS.TS Nguyễn Văn Khôi, PGS.TS Đồng Văn Hệ… cùng nhiều nhà khoa học giàu kinh nghiệm khác.
Sự hiện diện của những chuyên gia đầu ngành này không chỉ bảo đảm tính khách quan mà còn khẳng định mọi kết quả đều được thẩm định nghiêm túc trên cơ sở bằng chứng khoa học, hiệu quả điều trị và khả năng ứng dụng trong thực tiễn.
Món quà cuối cùng của người cha
Buổi nghiệm thu đề tài khoa học thật xúc động khi đằng sau những báo cáo, những số liệu và quy trình chuyên môn là câu chuyện về một người hiến tạng đã trao đi trái tim, lá phổi, hai quả thận và đôi giác mạc để cứu những con người chưa từng quen biết.
Có những quyết định chỉ diễn ra trong vài phút, thậm chí chỉ vài giây nhưng đủ sức thay đổi số phận của nhiều con người và đêm 7/11/2025, tại Bệnh viện Chợ Rẫy đã có một quyết định như thế từ cô gái trẻ.
Đêm đó, một người đàn ông 49 tuổi ở TP.HCM bị chấn thương sọ não nặng sau tai nạn sinh hoạt đã không thể vượt qua lằn ranh sinh tử. Trong căn phòng bệnh lặng đi bởi nỗi đau mất mát; giữa khoảnh khắc đau đớn nhất của một gia đình, cô gái trẻ đã chọn để sự ra đi của cha mình không khép lại bằng nước mắt, mà mở ra bằng hy vọng cho những con người khác đang từng ngày chờ đợi một phép màu.
Ít ai biết rằng, chính quyết định ấy đã mở đầu cho một "đêm trắng" lịch sử của Bệnh viện Chợ Rẫy; của y học phía Nam.
6 giờ 50 phút viết nên lịch sử
Ngay sau khi gia đình đồng ý hiến tạng, Bệnh viện Chợ Rẫy đã khẩn trương phối hợp với Trung tâm Điều phối ghép tạng quốc gia tiến hành đánh giá chất lượng các tạng hiến, lựa chọn người nhận phù hợp và đồng thời huy động hàng trăm nhân viên y tế thuộc nhiều chuyên khoa bước vào cuộc chạy đua với thời gian.
Trong ghép tạng, thời gian được tính từng phút, đặc biệt với phổi. Nếu tim được ví như "động cơ" của cơ thể thì phổi lại là cơ quan mong manh nhất trong số các tạng đặc. Chỉ một tình trạng phù phổi nhẹ, một ổ nhiễm trùng nhỏ hoặc quá trình hồi sức không tối ưu cũng có thể khiến toàn bộ lá phổi không còn đủ điều kiện để ghép.
Đó là lý do ghép phổi luôn được xem là một trong những kỹ thuật khó nhất của ngoại khoa hiện đại.
Không chỉ khó ở kỹ thuật nối mạch máu hay đường thở, thách thức lớn hơn nằm ở việc giữ được lá phổi khỏe mạnh ngay từ thời điểm người hiến được xác định chết não cho đến lúc được ghép vào cơ thể người nhận. 
Cuộc đại phẫu kéo dài 6 giờ 50 phút và nhận lá phổi mỏng manh ấy là một bệnh nhân nam 39 tuổi, người đang chết mòn từng ngày vì xơ phổi vô căn. Kích thước tương thích, nhóm máu O hoàn hảo, đọ chéo miễn dịch không tì vết… Khi lá phổi mới được đặt vào lồng ngực người nhận, căng phồng lên, đó là khoảnh khắc y học chạm tay vào sự màu nhiệm của tạo hóa. Chỉ 4 ngày sau, bệnh nhân cai ECMO, rút nội khí quản. Vài tuần sau, bệnh nhân bước đi bình thường. Một sự tái sinh hoàn hảo.
Đó là minh chứng rằng y học Việt Nam đã chinh phục được một trong những đỉnh cao khó nhất của chuyên ngành ghép tạng.
Năm con người được hồi sinh
Rạng sáng 8/11/2025, khi ca ghép phổi khép lại thành công, những phòng mổ khác tại Bệnh viện Chợ Rẫy vẫn sáng đèn. Trái tim của người hiến tiếp tục đập trong lồng ngực một người đàn ông ở Cần Thơ. Hai quả thận mang đến sự sống mới cho hai bệnh nhân ở Đồng Nai và Đồng Tháp. Đôi giác mạc được chuyển xuyên đêm ra Bệnh viện Trung ương Huế, giúp hai người khác tìm lại ánh sáng.
Đó cũng là ý nghĩa lớn lao nhất của hiến tạng từ người chết não bởi sự sống không kết thúc khi trái tim ngừng đập mà có thể tiếp tục hiện diện trong nhịp tim, hơi thở, ánh nhìn và những bước chân của nhiều người khác.
Một bác sĩ tại Bệnh viện Chợ Rẫy cho biết, nếu ghép tim thường được ví như thay động cơ thì ghép phổi còn khắt khe hơn, bởi lá phổi là cơ quan tiếp xúc trực tiếp với môi trường bên ngoài, rất dễ tổn thương và có nguy cơ thải ghép, nhiễm trùng cao.
Mỗi ca ghép thành công đòi hỏi sự phối hợp gần như tuyệt đối giữa hồi sức, gây mê, ngoại khoa, miễn dịch, truyền máu, xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh, kiểm soát nhiễm khuẩn và chăm sóc sau ghép.
Không một cá nhân nào có thể tạo nên kỳ tích ấy, đó là thành quả của cả một hệ thống, nơi từng ê-kíp làm việc như những mắt xích chính xác trong cuộc chạy đua với thời gian. Và như BS.CKII Phạm Thanh Việt, Giám đốc Bệnh viện Chợ Rẫy nhấn mạnh, đây là một dấu ấn rực rỡ, một viên gạch nền móng vững chắc.
Điều đáng quý hơn là thành công ấy không dừng lại ở việc cứu một bệnh nhân mắc xơ phổi vô căn. Nó chứng minh rằng Việt Nam đã làm chủ một kỹ thuật từng được xem là đỉnh cao của ngoại khoa lồng ngực, tạo nền tảng để ghép phổi không còn là một dấu mốc hiếm hoi mà từng bước trở thành kỹ thuật thường quy.
Đó cũng chính là điều mà y học rất cần vì không phải những thành công mang tính cá biệt mà là những quy trình có thể nhân rộng, chuyển giao và duy trì bền vững.
Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Tri Thức từng nhấn mạnh, để ghép tạng phát triển, cần đồng thời hoàn thiện bốn trụ cột: Nâng cao nhận thức cộng đồng về hiến tạng, tăng cường điều phối minh bạch, làm chủ kỹ thuật ghép và tiếp tục nâng cao chất lượng hồi sức sau ghép.
Khi bốn mắt xích ấy được kết nối đồng bộ, cơ hội sống sẽ đến với nhiều bệnh nhân hơn, thay vì chỉ dừng lại ở những trường hợp may mắn.
Và có lẽ, giá trị lớn nhất của đề tài khoa học này là từ hôm nay, sẽ có thêm nhiều bệnh nhân suy phổi giai đoạn cuối có quyền hy vọng rằng ngay tại Việt Nam, họ vẫn còn cơ hội được hít thở bằng chính lá phổi của sự sẻ chia bởi mọi thành tựu y học, suy cho cùng, đều bắt đầu từ lòng nhân ái của con người.
Phương Nam - Võ Tùng
