Theo đánh giá của giới chuyên gia, đây không còn là hiện tượng mang tính ngắn hạn mà phản ánh vấn đề mang tính cấu trúc của hệ thống tài chính, khi phần lớn áp lực cung ứng vốn cho nền kinh tế vẫn đang dồn lên vai các ngân hàng thương mại.
Tăng trưởng tín dụng vượt xa huy động vốn
Quý I/2026 ghi nhận xu hướng nhiều ngân hàng tăng lãi suất huy động ở hầu hết kỳ hạn nhằm đảm bảo thanh khoản và đáp ứng nhu cầu tín dụng tăng nhanh. Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Phạm Đức Ấn cho biết, mặt bằng lãi suất huy động và cho vay thời gian qua có xu hướng tăng lên, trong đó nguyên nhân quan trọng là các tổ chức tín dụng tăng lãi suất để cạnh tranh thu hút nguồn vốn.
Theo Thống đốc, việc lãi suất huy động tăng khiến chi phí vốn của ngân hàng bị đẩy lên cao hơn, từ đó tạo áp lực lên lãi suất cho vay và ảnh hưởng trực tiếp tới hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp. Dù Ngân hàng Nhà nước đã thực hiện nhiều biện pháp điều tiết nhằm ổn định mặt bằng lãi suất và thiết lập lại kỷ luật thị trường, song áp lực này được dự báo chưa thể sớm kết thúc khi môi trường quốc tế còn nhiều biến động.
Nguyên nhân cốt lõi của sức ép lãi suất hiện nay đến từ tình trạng mất cân đối kéo dài giữa huy động vốn và tăng trưởng tín dụng. Năm 2025, tăng trưởng tín dụng toàn ngành đạt khoảng 19%, trong khi huy động vốn chỉ tăng khoảng 15-16%. Khoảng chênh lệch này đã tồn tại trong nhiều năm trở lại đây, bình quân dao động từ 3-3,5 điểm phần trăm mỗi năm.
Điều này đồng nghĩa lượng vốn cho vay ra nền kinh tế luôn tăng nhanh hơn tốc độ dòng tiền quay trở lại hệ thống ngân hàng, khiến áp lực thanh khoản ngày càng rõ nét. Đại diện VPBank cho rằng, đây là nguyên nhân lớn nhất khiến lãi suất huy động buộc phải tăng trở lại trong năm nay.
Theo lãnh đạo VPBank, thanh khoản của hệ thống ngân hàng trong quý đầu năm tương đối căng thẳng, đặc biệt với những ngân hàng đặt mục tiêu tăng trưởng tín dụng cao. Khi nhu cầu vốn tăng mạnh, các nhà băng gần như không còn lựa chọn nào khác ngoài việc tăng lãi suất để giữ chân người gửi tiền và thu hút thêm dòng vốn mới.
Đáng chú ý, khác với nhiều chu kỳ trước, đợt tăng lãi suất lần này không xuất phát chủ yếu từ áp lực lạm phát mà đến từ cấu trúc nguồn vốn của hệ thống ngân hàng. Trong khi phần lớn nguồn vốn huy động vẫn là ngắn hạn, nhu cầu tín dụng của nền kinh tế lại tập trung nhiều vào trung và dài hạn, đặc biệt ở các lĩnh vực sản xuất, đầu tư hạ tầng, bất động sản phục vụ nhu cầu ở thực và doanh nghiệp xuất nhập khẩu.
Sự lệch pha này khiến các ngân hàng vừa phải tăng tốc huy động vốn, vừa phải kéo dài kỳ hạn huy động để đáp ứng quy định an toàn thanh khoản cũng như nhu cầu vay vốn dài hạn của doanh nghiệp.
Bên cạnh yếu tố trong nước, bối cảnh quốc tế cũng tạo thêm áp lực lên mặt bằng lãi suất. Xung đột tại Trung Đông khiến giá dầu và chi phí vận tải biển tăng mạnh, kéo theo lo ngại lạm phát toàn cầu quay trở lại. Trong khi đó, Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) vẫn duy trì quan điểm thận trọng về việc giảm lãi suất, khiến đồng USD tiếp tục neo ở mức cao.
Theo ông Lê Thanh Tùng, Thành viên Hội đồng quản trị VietinBank, mặt bằng lãi suất hiện nay phản ánh rõ áp lực thanh khoản cũng như mức độ cạnh tranh ngày càng lớn giữa các tổ chức tín dụng. Ông cho rằng, rất khó xác định đỉnh lãi suất bởi điều này phụ thuộc đồng thời vào diễn biến kinh tế trong nước và quốc tế.
Ngân hàng, doanh nghiệp chịu áp lực
Trong bối cảnh chi phí vốn gia tăng, các ngân hàng cũng phải đối mặt với áp lực co hẹp biên lãi ròng (NIM). VietinBank đang tập trung tối ưu cơ cấu nguồn vốn, cải thiện chất lượng huy động, tăng tỷ trọng nguồn thu ngoài lãi và đẩy mạnh chuyển đổi số nhằm tiết giảm chi phí vận hành.
“Trong bối cảnh chi phí vốn khó giảm nhanh, kiểm soát chi phí trở thành một cách giảm lãi suất từ bên trong”, đại diện VietinBank cho biết.
Trong khi đó, Eximbank lựa chọn chiến lược thận trọng hơn khi ưu tiên khách hàng có dòng tiền rõ ràng, tập trung cho vay ngắn hạn để kiểm soát rủi ro thanh khoản. Ngân hàng này đồng thời tăng cường huy động vốn không kỳ hạn và tận dụng thêm nguồn vốn từ thị trường liên ngân hàng cũng như quốc tế.
Về phía VPBank, ngân hàng chấp nhận áp lực chi phí vốn cao hơn để duy trì tốc độ tăng trưởng tín dụng và bảo vệ thị phần trong dài hạn.
Theo các chuyên gia, cuộc đua lãi suất hiện nay không đơn thuần là vấn đề riêng của hệ thống ngân hàng mà phản ánh bài toán lớn hơn của nền kinh tế về cấu trúc dẫn vốn. Khi thị trường trái phiếu, chứng khoán và các định chế đầu tư dài hạn chưa phát triển tương xứng, gánh nặng cung ứng vốn vẫn chủ yếu đè lên vai ngân hàng thương mại.
Trong ngắn hạn, cơ quan điều hành có thể kiểm soát mặt bằng lãi suất thông qua các công cụ điều tiết thanh khoản. Tuy nhiên, về dài hạn, để giảm áp lực lãi suất và đảm bảo tăng trưởng bền vững, cần phát triển đồng bộ các kênh dẫn vốn khác nhằm chia sẻ gánh nặng với hệ thống ngân hàng.
Nếu bài toán cấu trúc vốn không được giải quyết, mỗi chu kỳ tăng trưởng tín dụng mạnh sẽ tiếp tục kéo theo một chu kỳ tăng lãi suất mới. Khi đó, lãi suất không còn chỉ là câu chuyện thị trường mà có thể trở thành rào cản thực sự đối với tăng trưởng kinh tế.
Nam Sơn
