Dữ liệu truy xuất nguồn gốc – nền tảng của phương thức quản lý mới
Những năm gần đây, cuộc chiến chống hàng giả không chỉ diễn ra tại các cửa khẩu, cảng biển hay chợ đầu mối mà đã mở rộng sang môi trường số. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, người tiêu dùng có thể tiếp cận hàng nghìn gian hàng trên mạng xã hội, các nền tảng livestream và sàn thương mại điện tử. Sự thuận tiện này cũng trở thành "mảnh đất màu mỡ" để các đối tượng kinh doanh hàng giả, hàng nhái lợi dụng.
Theo Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia, trong 6 tháng đầu năm 2026, các lực lượng chức năng đã phát hiện, xử lý gần 68.000 vụ vi phạm liên quan đến buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, tăng hơn 36% so với cùng kỳ năm trước. Số tiền thu nộp ngân sách đạt gần 9.650 tỷ đồng, tăng gần 50%; hơn 1.600 vụ án đã được khởi tố. Những con số này cho thấy quy mô và tính chất của các hành vi vi phạm vẫn diễn biến phức tạp, bất chấp nhiều đợt cao điểm kiểm tra, xử lý.
Thực tế cho thấy, các đối tượng buôn lậu liên tục thay đổi phương thức hoạt động. Trên các tuyến biên giới, hàng hóa được chia nhỏ, tập kết tại các kho trung chuyển rồi vận chuyển theo nhiều chặng để cắt đứt quá trình theo dõi. Tại cảng biển, thủ đoạn khai sai tên hàng, khai thấp giá trị, khai không đúng xuất xứ hoặc trộn hàng giả vào các container hợp pháp vẫn diễn ra. Đối với tuyến hàng không, nhiều đối tượng lợi dụng hành lý ký gửi, chuyển phát nhanh quốc tế hoặc cất giấu hàng hóa trong các thiết bị điện tử nhằm qua mặt lực lượng chức năng.
Đáng chú ý hơn cả là sự dịch chuyển mạnh sang môi trường thương mại điện tử. Nhiều đối tượng không còn mở cửa hàng cố định mà sử dụng mạng xã hội, livestream hoặc các sàn thương mại điện tử để bán hàng. Công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) được sử dụng để tạo hình ảnh, video quảng cáo giống hàng chính hãng; trong khi tài khoản ngân hàng không chính chủ, ví điện tử và hệ thống giao hàng trung gian khiến việc truy vết gặp nhiều khó khăn.
Trong bối cảnh đó, Chính phủ xác định cần thay đổi phương thức quản lý. Thay vì chỉ tập trung phát hiện và xử lý từng vụ việc, trọng tâm sẽ chuyển sang kiểm soát toàn bộ chuỗi lưu thông hàng hóa thông qua dữ liệu số.
Theo định hướng này, các bộ, ngành được giao đẩy nhanh việc xây dựng cơ sở dữ liệu truy xuất nguồn gốc, kết nối và chia sẻ thông tin giữa các cơ quan quản lý. Khi hệ thống hoàn thiện, mỗi sản phẩm sẽ được lưu giữ đầy đủ thông tin từ nguyên liệu, sản xuất, vận chuyển, phân phối đến điểm bán cuối cùng. Điều này giúp cơ quan chức năng nhanh chóng xác định nguồn gốc khi phát hiện vi phạm, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp bảo vệ thương hiệu và tạo niềm tin cho người tiêu dùng.
Song song với đó, các cơ quan chức năng sẽ nghiên cứu cơ chế xác thực người bán trên sàn thương mại điện tử và nền tảng livestream; lưu trữ dữ liệu giao dịch, đơn hàng, kho hàng và thông tin thanh toán để phục vụ công tác điều tra khi cần thiết. Việc kiểm soát dòng tiền thông qua tài khoản ngân hàng và ví điện tử cũng được xem là giải pháp quan trọng nhằm phát hiện sớm các giao dịch có dấu hiệu buôn lậu, kinh doanh hàng giả hoặc trốn thuế.
Công nghệ phải đi cùng trách nhiệm của hệ thống thực thi
Việc xây dựng hệ thống dữ liệu hiện đại được kỳ vọng tạo bước chuyển từ quản lý thủ công sang quản lý dựa trên công nghệ. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi kèm với sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan quản lý và trách nhiệm của lực lượng thực thi.
Phát biểu tại Hội nghị trực tuyến toàn quốc sơ kết công tác 6 tháng đầu năm 2026 của Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc nhấn mạnh rằng hệ thống chủ trương, cơ chế, chính sách về phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ cơ bản đã được ban hành đầy đủ. Tuy nhiên, hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào khâu tổ chức thực hiện ở từng địa phương và từng lực lượng chức năng.
Theo Phó Thủ tướng, thực tế vẫn còn tình trạng nhận thức và trách nhiệm của một bộ phận người đứng đầu chưa đáp ứng yêu cầu. Công tác kiểm tra, hậu kiểm ở một số nơi chưa được thực hiện thường xuyên; cá biệt còn xảy ra hiện tượng buông lỏng quản lý, tiếp tay hoặc bao che cho các hành vi vi phạm.
Vì vậy, bên cạnh việc hoàn thiện pháp luật và đẩy mạnh chuyển đổi số, Phó Thủ tướng yêu cầu các bộ, ngành, địa phương tiếp tục nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ thực thi, xử lý nghiêm các trường hợp bảo kê, tiếp tay cho buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả. Đồng thời, cần phát huy vai trò giám sát của doanh nghiệp và người dân, coi đây là lực lượng quan trọng trong phát hiện, tố giác các hành vi vi phạm.
Một nội dung đáng chú ý khác là Chính phủ đang xây dựng nghị định về quản lý nhà nước trong lĩnh vực an toàn thực phẩm theo hướng giao một cơ quan đầu mối quản lý xuyên suốt từ khâu sản xuất, chế biến đến tiêu dùng. Cách tiếp cận này được kỳ vọng sẽ khắc phục tình trạng chồng chéo trong quản lý, đặc biệt đối với các nhóm hàng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân như thực phẩm, sữa, thuốc và thực phẩm bảo vệ sức khỏe.
Có thể thấy, khi hoạt động buôn lậu và sản xuất hàng giả ngày càng tận dụng công nghệ để che giấu dấu vết, cuộc chiến chống hàng giả cũng buộc phải thay đổi tư duy quản lý. Xây dựng hệ thống dữ liệu truy xuất nguồn gốc, kết nối thông tin giữa các cơ quan, kiểm soát dòng tiền và nâng cao trách nhiệm của lực lượng thực thi sẽ là những trụ cột quan trọng để chuyển từ xử lý bị động sang giám sát chủ động. Đây không chỉ là giải pháp bảo vệ người tiêu dùng và doanh nghiệp chân chính mà còn góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của thị trường Việt Nam.
Minh Thành (t/h)
