Theo báo cáo của Bộ Công Thương, hiện cả nước chỉ có một Sở giao dịch hàng hóa đang hoạt động là Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV). Trước đó, cơ quan quản lý từng cấp phép cho hai đơn vị, gồm Sở Giao dịch Hàng hóa Triệu Phong (sau đổi tên thành MXV) và Sở Giao dịch Hàng hóa INFO. Tuy nhiên, INFO không phát sinh hoạt động và bị thu hồi giấy phép vào năm 2018. Ngoài ra, mô hình thí điểm Trung tâm Giao dịch Cà phê Buôn Ma Thuột (BCEC) cũng không duy trì được hiệu quả như kỳ vọng.
Thực tế cho thấy, kể từ khi Luật Thương mại 2005 và các nghị định hướng dẫn như Nghị định 158/2006/NĐ-CP, Nghị định 51/2018/NĐ-CP được ban hành, hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch chỉ ghi nhận rõ nét trong giai đoạn 2011–2012. Sau sự cố sập hệ thống máy chủ cuối năm 2012, MXV phải tái cơ cấu và vận hành cầm chừng trong nhiều năm.
Bước ngoặt xuất hiện từ tháng 5/2020 khi Bộ Công Thương cho phép MXV thí điểm giao dịch thêm các mặt hàng thuộc nhóm kinh doanh có điều kiện như năng lượng và gạo. Việc mở rộng danh mục, đặc biệt với các hợp đồng dầu thô và khí tự nhiên, đã giúp thanh khoản tăng mạnh giai đoạn 2021–2024. Nếu năm 2019 tổng khối lượng giao dịch chỉ đạt hơn 58.000 hợp đồng thì đến năm 2021 đã vượt 824.000 hợp đồng và năm 2022 đạt trên 1,1 triệu hợp đồng.
Dù chương trình thí điểm kết thúc vào tháng 5/2024 khiến một số hợp đồng bị dừng niêm yết, thị trường vẫn ghi nhận tín hiệu phục hồi tích cực. Năm 2024, tổng khối lượng giao dịch đạt hơn 1,14 triệu hợp đồng, gần tương đương mức đỉnh năm 2022.
Tuy vậy, quy mô thị trường vẫn được đánh giá là nhỏ, số lượng doanh nghiệp tham gia hạn chế và chủ yếu là nhà đầu tư cá nhân. Các doanh nghiệp sản xuất, xuất nhập khẩu – nhóm có nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá lớn nhất – chưa tham gia tương xứng với tiềm năng. Một trong những nguyên nhân chính là khung pháp lý hiện hành còn thiếu tính chuyên sâu, chưa bao quát các đặc thù như cơ chế ký quỹ, bù trừ, thanh toán và quản trị rủi ro hệ thống.
Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh được xây dựng nhằm khắc phục những khoảng trống này, tạo nền tảng pháp lý đủ mạnh để phân biệt rõ hoạt động giao dịch hợp pháp qua sở với các mô hình đầu tư trá hình, tiềm ẩn rủi ro cao. Luật mới cũng hướng tới tiệm cận thông lệ quốc tế trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng.
Một điểm đáng chú ý trong dự thảo là đề xuất cơ chế phát triển các hợp đồng hàng hóa nội địa thành sản phẩm giao dịch quốc tế. Trách nhiệm khởi xướng, chuẩn hóa và xây dựng hợp đồng sẽ thuộc về Sở Giao dịch hàng hóa phái sinh, tập trung vào các mặt hàng chủ lực như cà phê, hạt tiêu, gạo, cao su và một số nguyên liệu công nghiệp.
Quá trình này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa Bộ Công Thương, Bộ Tài chính và các cơ quan liên quan nhằm bảo đảm tiêu chuẩn chất lượng, nghĩa vụ tài chính và tính minh bạch. Việc kiểm soát chặt từ khâu chuẩn hóa đến niêm yết quốc tế được xem là điều kiện tiên quyết để tránh rủi ro thanh khoản thấp hoặc sản phẩm thiếu chuẩn hóa.
Nếu được thông qua, Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh được kỳ vọng sẽ tạo cú hích cho thị trường, hỗ trợ doanh nghiệp quản trị rủi ro giá hiệu quả hơn và từng bước nâng cao vị thế hàng hóa Việt Nam trên bản đồ phái sinh toàn cầu.
Nam Sơn (t/h)
