THCL Việc đảm bảo duy trì điều trị ARV gặp rất nhiều khó khăn khi các nhà tài trợ cắt giảm về địa bàn hỗ trợ, nguy cơ bệnh nhân không có thuốc điều trị khi không có dự án, trong khi đầu tư nội địa cho khoảng 5% bệnh nhân điều trị hiện nay đã chiếm 20% nguồn kinh phí chương trình mục tiêu quốc gia.
Một thách thức rất lớn hiện nay là tỷ lệ người nhiễm HIV được tiếp cận với điều trị ARV. Tiêu chuẩn điều trị ARV đã được mở rộng, tuy nhiên chỉ có trên 40% người nhiễm HIV còn sống trong năm 2014 được tiếp cận với điều trị bằng thuốc ARV. Việc điều trị ARV sớm có tác động rất mạnh trong việc giảm AIDS, giảm tử vong và giảm nhiễm HIV mới. Đây chính là thách thức lớn để đạt được mục tiêu kết thúc AIDS vào năm 2030 cũng như giảm ca nhiễm HIV mới.
Phác đồ bậc 2 tăng dần (hiện tại 3,95%), khi mở rộng sử dụng xét nghiệm tải lượng HIV theo dõi điều trị ARV thì tỷ lệ này có thể lên đến 8-10%. Giá thành thuốc điều trị bậc 2 rất cao, thị trường cung ứng còn rất hạn chế so với thuốc ARV bậc 1 Công tác kiện toàn các cơ sở điều trị diễn ra chậm, bảo hiểm y tế chưa thực hiện chi trả cho điều trị HIV/AIDS trong bối cảnh các nhà tài trợ cắt giảm mạnh nguồn viện trợ hiện nay là khó khăn rất lớn cho việc đảm bảo bền vững của chương trình điều trị HIV.
Với thuốc ARV, từ năm 2015 trở về trước thuốc ARV từ các nguồn viện trợ quốc tế được Bộ Y tế điều phối và cấp cho các tỉnh, thành phố theo nhu cầu cụ thể. Tuy nhiên, theo yêu cầu của nhà tài trợ, từ năm 2016, các thuốc ARV từ nguồn hỗ trợ quốc tế chỉ tập trung cho 30 tỉnh, các tỉnh còn lại cần phải được nguồn ngân sách trong nước đảm bảo. Đồng thời, các nhà tài trợ không tăng mạnh bệnh nhân mới điều trị ARV từ năm 2016 và chưa có cam kết hỗ trợ sau năm 2017. Thị trường cung ứng thuốc ARV trong nước còn hạn chế, hiện không có đơn vị nào cung ứng thuốc ARV viên kết hợp dùng phổ biến hiện nay, thuốc ARV phác đồ bậc 2 và thuốc ARV cho trẻ em.
Tất cả các vấn đề này đang là khó khăn rất lớn đối với chương trình điều trị HIV trong bối cảnh hướng đến kết thúc AIDS vào năm 20130, đạt mục tiêu 90% Bn HIV được phát hiện được điều trị bằng thuốc ARV như Chính phủ cam kết. Các rào cản về tài chính, xã hội, địa lý đang ảnh hưởng đến mở rộng điều trị ARV, đặc biệt khu vực vùng sâu, vùng xa, tỷ lệ bệnh nhân điều trị muộn còn cao, 34% bệnh nhân bắt đầu điều trị khi tế bào CD4 dưới 100. Khó khăn trong triển khai điều trị toàn diện cho bệnh nhân đồng nhiễm Lao, viêm gan. Hạn chế việc sử dụng xét nghiệm đo tải lượng virus trong theo dõi điều trị.
Mặt khác, tỷ lệ phụ nữ mang thai nhiễm HIV được phát hiện muộn còn rất phổ biến. Chỉ có 57% phụ nữ mang thai nhiễm HIV sử dụng thuốc ARV cho điều trị dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con. Kỳ thị phân biệt đối xử vẫn còn là vấn đề lớn nên vẫn còn mất dấu sau khi xét nghiệm HIV dương tính ở phụ nữ mang thai.
Ngoài ra, công tác giám sát dịch, theo dõi và đánh giá thiếu số liệu ước tính quần thể nguy cơ cao, do đó hạn chế trong ước tính tình hình dịch HIV/AIDS và xây dựng kế hoạch can thiệp hằng năm. Thiếu nhân lực và đầu tư cho công tác giám sát dịch HIV/AIDS đã ảnh hưởng đến chất lượng thông tin về dịch tễ học HIV/AIDS. Chất lượng số liệu chương trình còn nhiều hạn chế, phụ thuộc nhiều cán bộ chương trình cung cấp, không có kinh phí, nguồn lực để giám sát chất lượng số liệu. Nhân lực cho công tác giám sát, theo dõi và đánh giá thay đổi thường xuyên. Chưa huy động được các báo cáo tử các tổ chức cộng đồng. Đặc biệt, nguồn lực cắt giảm nghiêm trọng. Trong những năm gần đây, kinh phí cho phòng chống HIV/AIDS bị cắt giảm mạnh. Nhiều nhà tài trợ đã dừng viện trợ cho phòng chống HIV/AIDS của Việt Nam. Một số nhà tài trợ khác cũng đang giảm nhanh quy mô sẽ dừng viện trợ trong thời gian ngắn sắp tới (Quỹ Toàn cầu viện trợ đến hết 2017, PEPFAR viện trợ đến hết 2018).
Nguồn Chương trình mục tiêu quốc gia cho phòng chống HIV/AIDS cũng cắt giảm, không ổn định: từ 245 tỷ năm 2013, cắt 2/3, xuống còn 83 tỷ năm 2014 và năm 2015 được bố trí 120 tỷ, tăng không đáng kể. Trong khi nguồn lực suy giảm thì các chỉ tiêu phòng, chống HIV/AIDS vẫn cần duy trì tăng cao (điều trị Methdone tăng từ 31.000 bệnh nhân lên 80.000 bệnh vào năm 2015 và tiếp tục tăng qua các năm). Nhu cầu điều trị ARV đến năm 2020 đạt 90% người nhiễm HIV được phát hiện.
Hà Giang
