THCL Là một chuyên gia kinh tế, TS. Nguyễn Minh Phong đã đưa ra những nhận định khách quan, xác đáng, đồng thời gửi gắm những thông điệp sâu sắc tới cộng đồng DN, doanh nhân Việt Nam trước bối cảnh, thời cơ, vận hội mới.

Chuyên gia kinh tế, TS. Nguyễn Minh Phong

Ông nhìn nhận, đánh giá như thế nào về những điều đã làm được và còn hạn chế của DN, doanh nhân Việt?

DN, doanh nhân Việt đứng ở vị trí số 1 trong công cuộc phát triển đất nước. Những thành tựu có được hiện nay nhờ vào nỗ lực không ngừng của DN, đã được tổng kết trên thực tế cuộc sống. Trong bối cảnh còn nhiều khó khăn, thách thức, nhưng họ vẫn vượt qua nhằm duy trì và phát triển, một số DN bứt lên, trở thành thương hiệu lớn.

Tuy nhiên, việc phát triển phụ thuộc vào 2 yếu tố: Nhà nước và bản thân DN. Nhà nước đã làm rất nhiều việc cho DN như cải cách hành chính, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh… để hỗ trợ DN, nhưng vẫn còn những cản trở khiến cả nền kinh tế, DN đều phát triển dưới tiềm năng.

DN lớn, nhiều khi "không dám lớn" mà lại chia thành nhiều DN nhỏ; DN có vốn đầu tư dài hạn song lại sợ rủi ro về chính sách. Vinaxuki là một ví dụ. Tất nhiên, lỗi của Vinaxukia là đầu tư chưa đúng quy trình, đoán định thị trường chưa chuẩn, chọn sản phẩm chưa đúng, nhưng ở đây có yếu tố đó là chính sách của Nhà nước khiến hoạt động kinh doanh ô tô không được phát triển dài hạn, chính sách cho vay vốn không đồng hành với sản phẩm DN, các giải pháp hỗ trợ, công nghiệp phụ trợ không đáp ứng…

Hạn chế nữa là một số DN hoạt động chụp giật, hành động ngắn hạn, thậm chí thiếu sự hài hòa trong lợi ích, thiếu tính cộng đồng. Cạnh tranh, bán mua lấy được, chưa vượt qua hàng rào kỹ thuật do cả năng lực và ý thức. Không coi đó là mục tiêu. Trong khi yêu cầu của hội nhập là phải vượt qua hàng rào kỹ thuật với sự trung thực, chất lượng đảm bảo, năng lực vững.

Thậm chí, có những DN chỉ vì lợi nhuận, đã đưa về những sản phẩm kém, giá rẻ, không khớp với thị trường, hại NTD. Thêm nữa, nhiều DN chưa coi trọng bảo vệ môi trường, quyền lợi của người lao động, chỉ chăm chăm bán hàng mà bất chấp đạo đức kinh doanh.

Một trong những điểm yếu nữa đó là trách nhiệm xã hội của DN có vấn đề. Còn trốn thuế thông qua chuyển giá, gian lận, hoạt động ăn chia… Đó là những mặt trái của DN.

Bất chấp cả 2 mặt tích cực và hạn chế, nhìn tổng thể vẫn thấy rằng, DN ngày càng được tôn trọng hơn, môi trường cải thiện, thành quả được ghi nhận, đóng góp cho xã hội ngày càng tích cực hơn.

Điểm gì khiến ông trăn trở và muốn gửi gắm thông điệp tới cộng đồng DN Việt trong bối cảnh hội nhập?

Theo tôi, có 2 điểm quan trọng nhất DN cần phải khắc phục. Đó là tính cộng đồng, tính đoàn kết của DN Việt rất yếu. Từng DN, từng doanh nhân rất tốt, rất mạnh mẽ, nhưng khi cộng lực lại thì tạo ra điểm yếu do nghi ngờ, thiếu hợp tác, nếu không xử lý thì càng hội nhập càng khó khăn.

Thứ nữa, cần chú trọng nhận diện về chất lượng hàng hóa và hàng rào kỹ thuật để đưa sản phẩm tốt, thay vì vẫn có thể tiêu thụ được hàng nhưng chỉ trong ngắn hạn. Để thắng được phải có hàng hóa đạt chuẩn của quốc gia, của bạn hàng, của thế giới. Không vượt qua được thì DN sẽ ngày càng kém đi, không chỉ thế giới mà kể cả NTD trong nước cũng quay lưng.

Cả 2 khía cạnh đều nói lên một thông điệp: DN đừng vì lợi nhuận mà hại NTD, hại chính cộng đồng DN trong nước. Bởi trong nhiều trường hợp biết chắc là không có lợi nhưng vẫn nhập về, điều đó thể hiện đạo đức kinh doanh, trách nhiệm xã hội, tính tuân thủ pháp lý của DN Việt còn yếu.

Các NQ 19, 35 của Chính phủ, cùng với những quyết tâm, thông điệp mạnh mẽ từ Chính phủ bước đầu tạo nền tảng, cơ sở nào để DN dựa vào đó, xây dựng nguồn lực cho mình trong thời gian tới?

Giai đoạn 2011 - 2015, hàng loạt NQ số 1, 2, 11, 13, 19 và 35 được Chính phủ ban hành nhằm hướng tới hỗ trợ DN, cải thiện môi trường đầu tư, giảm tải gánh nặng cho DN. Đó chính là điều kiện, cơ sở để DN thu được thành quả trong năm qua và được duy trì trong thời gian tới.

Đặc biệt, thông qua lời kêu gọi xây dựng Chính phủ kiến tạo của Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc rõ ràng tiếp tục là nền tảng, cùng với Luật DN, Luật Đầu tư và một số luật khác triển khai theo Hiến pháp 2013 - giúp môi trường đầu tư của Việt Nam chuẩn hóa - hội nhập và phù hợp hơn. Đó là những điều DN cần.

Trên thực tế, nhiều vấn đề còn dừng lại ở chủ trương, trong khi thể thức quản lý mới rút ngắn công đoạn, chứ chưa có thay đổi lớn. Quyền của DN vẫn chưa xuất hiện thể chế mới, cơ chế xin - cho vẫn nhiều. Bên cạnh đó, chúng ta vẫn chưa thực sự có cơ chế kiểm soát quyền lực của cơ quan quản lý nhà nước với DN; DN vẫn phải chi nhiều mà không dám tố cáo những sai phạm vì sợ các thể chế khác.

Tinh thần tốt, nền tảng căn bản pháp luật tốt, có một số cải thiện, nhưng về bản chất, chất lượng chưa có nhiều điểm đột biến. Đột biến lớn nhất phải là DN "không sợ" cơ quan quản lý nhà nước mà chỉ sợ luật pháp.

Có thể nói, luật pháp chưa thực sự đi vào cuộc sống, chưa đến với DN vì "ông" cầm luật vẫn điều khiển, thậm chí còn chỉ đạo cuộc chơi. Đây là mấu chốt lớn nhất. Những chi phí DN bỏ ra, vấn đề DN bộc lộ chưa được nhận diện, đòi hỏi nhiệm vụ lâu dài bởi đó là cuộc chiến của nhóm lợi ích, tư duy nhiệm kỳ…

Tôi muốn nhấn mạnh tới việc khai thác thị trường nước ngoài để phát triển DN trong nước là điểm mới, cơ hội lớn cho DN Việt. Nếu chỉ loanh quanh cạnh tranh nhau, cạnh tranh với hàng ngoại ở trong nước thì sẽ bỏ lỡ nhiều cơ hội ngoài nước. Đầu tư sang Nga, hay Hiệp định Á - Âu tạo thị trường rộng mở cho người Việt.

Đặt trong bối cảnh Nga bị vây ép, hàng hóa thiếu, đắt đỏ… việc DN Việt xuất cả công xưởng, nông trang, người lao động sang thì rất tốt. Thêm nữa, cần khai thác mạnh nguồn nội lực của cộng đồng người Việt ở nước ngoài để XK hàng hóa, XTTM… Nhà nước hỗ trợ tốt hơn cho DN trong vấn đề này, chứ với kiểu cách làm như hiện nay thì rất dễ rơi vào trì trệ, thu hẹp.

Trân trọng cảm ơn ông!

Đoàn Huế (Thực hiện)