Khoảng cách công nghệ bắt đầu từ dữ liệu và năng lực quản trị
Sự thay đổi của thị trường đang buộc doanh nghiệp phải nhìn lại cách vận hành. Khách hàng ngày càng quen với mua sắm trực tuyến, thanh toán không tiền mặt và tìm kiếm thông tin trên môi trường số, trong khi đó, yêu cầu về tốc độ phục vụ, tính minh bạch và khả năng đáp ứng nhu cầu cá nhân hóa cũng ngày càng cao. Một cửa hàng nhỏ không còn chỉ cạnh tranh với những đối thủ trong cùng khu vực mà có thể phải đối mặt với hàng nghìn nhà bán hàng trên các nền tảng thương mại điện tử. Với doanh nghiệp sản xuất, nếu quy trình không được tối ưu bằng công nghệ, việc giảm chi phí, nâng năng suất và tham gia vào những chuỗi cung ứng lớn sẽ ngày càng khó khăn.
Chuyển đổi số vì thế không còn là câu chuyện chuẩn bị cho tương lai mà đã trở thành yêu cầu của hoạt động kinh doanh hiện tại. Tuy nhiên, với doanh nghiệp nhỏ và vừa, con đường chuyển đổi lại không đơn giản như việc lựa chọn một phần mềm hay mua một hệ thống công nghệ.
Tại Thanh Hóa, nơi có hơn 20.000 doanh nghiệp nhỏ và vừa đang hoạt động, chiếm hơn 90% tổng số doanh nghiệp của tỉnh, áp lực này đang được nhìn nhận rõ hơn. Địa phương đang triển khai Đề án chuyển đổi số doanh nghiệp nhỏ và vừa giai đoạn 2026-2030 theo Quyết định số 433/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, hướng tới hình thành một hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp từ đánh giá mức độ sẵn sàng, đào tạo, tư vấn đến tiếp cận các nền tảng và giải pháp công nghệ.
Theo kế hoạch triển khai Đề án chuyển đổi số doanh nghiệp nhỏ và vừa giai đoạn 2026-2030 tại Thanh Hóa, đến năm 2030, ít nhất 60% doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn được hỗ trợ đánh giá mức độ sẵn sàng chuyển đổi số, đào tạo kỹ năng số, tư vấn giải pháp và thử nghiệm ứng dụng công nghệ mới. Tỉnh cũng đặt mục tiêu xây dựng ít nhất 10 doanh nghiệp tiêu biểu về chuyển đổi số trong các lĩnh vực như công nghiệp chế biến, nông nghiệp, logistics, thương mại, giáo dục, y tế và du lịch.
Những mục tiêu này cho thấy, chuyển đổi số đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa đang được đặt trong một lộ trình dài hạn, nhưng để biến công nghệ thành năng lực cạnh tranh thực sự, doanh nghiệp trước hết phải vượt qua những điểm nghẽn ngay trong chính quá trình vận hành.
Một trong những vấn đề được các chuyên gia nhấn mạnh là nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn chưa có một nền tảng dữ liệu đủ tốt để phục vụ quá trình chuyển đổi. Không ít doanh nghiệp đã đầu tư phần mềm nhưng hiệu quả chưa tương xứng bởi dữ liệu chưa đầy đủ, chưa được chuẩn hóa, trong khi quy trình vận hành và nhân sự chưa được chuẩn bị để khai thác hệ thống mới.
Theo bà Christine Hồ Thụy Hồng Phúc, Giám đốc quốc gia Việt Nam, Tổ chức Kết nối kinh doanh toàn cầu, thách thức lớn nhất không nằm ở công nghệ mà nằm ở tư duy của người đứng đầu doanh nghiệp. Nếu doanh nghiệp coi chuyển đổi số đơn giản là việc mua một phần mềm, khoản đầu tư đó khó có thể tạo ra thay đổi thực chất trong mô hình vận hành.
Điều này đặc biệt rõ trong hoạt động sản xuất. Ông Lâm Quang Nam, Phó Chủ tịch Hiệp hội Phần mềm và Dịch vụ Công nghệ thông tin Việt Nam (VINASA) cho rằng, nhiều doanh nghiệp sản xuất vừa và nhỏ đang trong tình trạng “vừa chạy vừa vá”, vừa phải duy trì năng suất, vừa phải tìm cách đổi mới trong khi nguồn lực tài chính, nhân sự và thời gian đều hạn chế.
Theo ông Nam, đây cũng là lý do một số doanh nghiệp khởi động các dự án chuyển đổi số với quy mô quá lớn, khiến ngân sách cạn kiệt trước khi có thể nhìn thấy kết quả. Ở chiều ngược lại, tâm lý sợ rủi ro khiến một số doanh nghiệp không dám thay đổi, tiếp tục duy trì cách vận hành cũ và dần mất lợi thế cạnh tranh.
Với doanh nghiệp sản xuất, hạn chế về dữ liệu còn thể hiện trong hoạt động bảo trì máy móc. Ông Trương Văn Hải, chuyên gia chuyển đổi số tại Luvina Software cho biết, nhiều nhà máy tại Việt Nam vẫn duy trì phương thức bảo trì thụ động, tức chỉ khắc phục khi thiết bị xảy ra sự cố hoặc thực hiện bảo trì định kỳ nhưng chưa dựa đầy đủ vào tình trạng vận hành thực tế.
Ba rào cản được ông Hải chỉ ra gồm hạn chế về dữ liệu quản trị, hạ tầng kỹ thuật chưa đồng bộ và thiếu nhân lực chuyên môn cao. Trong đó, dữ liệu được xem là nền tảng bởi nếu không có lịch sử dữ liệu đủ đầy và được chuẩn hóa, AI không có cơ sở để học, phân tích và đưa ra dự báo.
Hạ tầng cũng là một vấn đề khi nhiều dây chuyền vẫn sử dụng thiết bị cũ, PLC đời thấp, thiếu cảm biến và các giao thức kết nối mở. Cùng với đó là sự thiếu hụt nhân lực có khả năng kết hợp giữa kiến thức về PLC, SCADA, bảo trì máy móc với khoa học dữ liệu và AI.
Như vậy, khoảng cách công nghệ của doanh nghiệp nhỏ và vừa không chỉ được quyết định bởi việc có bao nhiêu tiền để mua công nghệ mà khoảng cách ấy còn được tạo ra từ khả năng tổ chức dữ liệu, chuẩn hóa quy trình, đào tạo nhân sự và năng lực của người đứng đầu trong việc xác định vấn đề cần giải quyết.
Không thể cạnh tranh bằng quy mô đầu tư
Nếu doanh nghiệp lớn có thể đầu tư mạnh vào hạ tầng và công nghệ, SME khó có thể lựa chọn cách cạnh tranh tương tự. Bài toán của doanh nghiệp nhỏ và vừa vì thế không phải là sở hữu càng nhiều công nghệ càng tốt, mà là tìm được công nghệ phù hợp với quy mô và nhu cầu thực tế.
Theo ông Thiều Phương Nam, Tổng Giám đốc Qualcomm Việt Nam, Lào và Campuchia, AI đang ở giai đoạn đầu của một chu kỳ phát triển và chi phí đầu tư hạ tầng AI là thách thức mang tính toàn cầu. Doanh nghiệp không nhất thiết phải tự gánh toàn bộ chi phí hạ tầng mà có thể tận dụng những nền tảng có khả năng mở rộng để xây dựng ứng dụng trên đó.
Xu hướng AI chuyển từ cloud xuống thiết bị cũng mở ra một hướng tiếp cận khác cho doanh nghiệp nhỏ. Thay vì phải đầu tư toàn bộ hệ thống công nghệ, doanh nghiệp có thể lựa chọn những điểm mà AI tạo ra tác động trực tiếp đến hoạt động kinh doanh, từ đó từng bước mở rộng khi hiệu quả đã được chứng minh.
Điều này phù hợp với quan điểm của ông Lê Văn Dũng, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Tập đoàn Công nghệ ABsoft, rằng doanh nghiệp nhỏ và vừa cần xây dựng lộ trình chuyển đổi số gắn với hiệu quả đầu tư. Theo ông Dũng, tài sản số cần được xem là một phần cấu thành tài sản kinh doanh, trong đó có dữ liệu khách hàng, thương hiệu, nội dung truyền thông và uy tín của lãnh đạo.
Bà Erin Steinhauer, Trưởng đại diện Quỹ châu Á tại Việt Nam cũng cho rằng, một nền kinh tế số bao trùm không phụ thuộc hoàn toàn vào mức độ hiện đại của công nghệ mà còn phụ thuộc vào khả năng tiếp cận và sự tự tin của doanh nghiệp khi sử dụng công nghệ. Đầu tư vào kỹ năng, niềm tin và hợp tác sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào nền kinh tế số.
Từ góc độ này, SME không nhất thiết phải chạy đua với doanh nghiệp lớn về quy mô đầu tư. Điều quan trọng là phải tìm ra những điểm mà công nghệ có thể tạo ra thay đổi rõ nhất. Ông Lâm Quang Nam cho rằng một nhà máy 200 công nhân hoàn toàn có thể đạt năng suất và chất lượng tương đương một nhà máy 2.000 công nhân ở nơi khác nếu biết ứng dụng công nghệ đúng vào điểm tắc.
Đây cũng là lý do các chuyên gia cho rằng doanh nghiệp cần tránh tâm lý chạy theo AI chỉ vì xu hướng. Ông Bùi Mạnh Hùng, Tổng Giám đốc SunUni Tech & BMH-AI nhấn mạnh, doanh nghiệp phải hiểu rõ bài toán của mình trước khi triển khai AI, thay vì áp dụng công nghệ chỉ vì công nghệ đang trở thành xu hướng.
Nhìn rộng hơn, cuộc đua công nghệ đang tạo ra sự phân hóa rõ rệt giữa những doanh nghiệp có khả năng triển khai và những doanh nghiệp vẫn mắc kẹt ở giai đoạn thử nghiệm. Tài liệu dẫn nghiên cứu của McKinsey năm 2025 cho thấy, nhóm doanh nghiệp có quy mô doanh thu lớn đang có tốc độ chuyển AI từ thử nghiệm sang mở rộng nhanh hơn đáng kể, trong khi nhiều doanh nghiệp quy mô nhỏ vẫn chủ yếu dừng ở giai đoạn thử nghiệm.
Khoảng cách ấy nếu kéo dài sẽ không chỉ là khoảng cách về công nghệ, đó còn là khoảng cách về năng suất, khả năng tiếp cận khách hàng, năng lực quản trị và cơ hội tham gia các chuỗi giá trị mới.
Tuy nhiên, nguy cơ bị bỏ lại phía sau không đồng nghĩa SME không có cơ hội, lợi thế của doanh nghiệp nhỏ nằm ở khả năng ra quyết định nhanh, điều chỉnh linh hoạt và tập trung vào một bài toán cụ thể. Nếu lựa chọn đúng điểm cần số hóa, chuẩn hóa dữ liệu, đào tạo nhân sự và có sự thay đổi từ người đứng đầu, doanh nghiệp hoàn toàn có thể biến công nghệ thành công cụ nâng cao năng lực cạnh tranh.
Vấn đề vì thế không phải là doanh nghiệp nhỏ và vừa có đủ sức tham gia cuộc đua công nghệ hay không, mà là doanh nghiệp sẽ lựa chọn cách tham gia như thế nào. Chạy theo công nghệ bằng mọi giá có thể tạo ra gánh nặng đầu tư, nhưng đứng ngoài cuộc đua lại khiến khoảng cách ngày càng lớn. Con đường phù hợp hơn là xác định đúng điểm nghẽn, bắt đầu từ quy mô vừa sức, đo lường hiệu quả và từng bước mở rộng.
Trong một nền kinh tế mà AI, dữ liệu và công nghệ đang thay đổi cách doanh nghiệp vận hành từng ngày, chuyển đổi số không còn là lựa chọn để dành cho tương lai. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, đó là quá trình phải bắt đầu từ hôm nay nhưng đi nhanh đến đâu không quan trọng bằng việc đi đúng hướng đến đó.
Thiên Trường
