Theo Nghị định 110/2026/NĐ-CP của Chính phủ về trách nhiệm tái chế sản phẩm, bao bì và xử lý chất thải của nhà sản xuất, nhập khẩu, các doanh nghiệp đưa hàng hóa ra thị trường sẽ phải tự tổ chức tái chế hoặc đóng góp tài chính tương ứng với khối lượng sản phẩm phát sinh chất thải sau sử dụng.
Những nhóm hàng hóa thuộc diện áp dụng gồm bao bì, pin và ắc quy, dầu nhớt, săm lốp, thiết bị điện - điện tử và các phương tiện giao thông đường bộ.
Theo quy định mới, doanh nghiệp có thể lựa chọn một trong ba phương án: tự tổ chức thu gom và tái chế; thuê đơn vị tái chế chuyên nghiệp thực hiện; hoặc đóng góp kinh phí vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam nếu không trực tiếp tham gia tái chế.
Điểm đáng chú ý là trách nhiệm tái chế sẽ được tính dựa trên chính lượng sản phẩm doanh nghiệp đưa ra thị trường mỗi năm. Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp càng bán nhiều hàng hóa có nguy cơ phát sinh rác thải lớn thì trách nhiệm tái chế hoặc mức đóng góp tài chính càng cao.
Ví dụ, với doanh nghiệp sản xuất hoặc nhập khẩu bao bì nhựa, nhôm hay thiết bị điện tử, một phần khối lượng hàng hóa bán ra bắt buộc phải được thu gom và tái chế đúng quy chuẩn môi trường. Các tỷ lệ tái chế bắt buộc này sẽ được điều chỉnh tăng định kỳ 3 năm một lần nhằm thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và giảm lượng chất thải chôn lấp.
Không chỉ dừng ở yêu cầu về số lượng tái chế, nghị định mới cũng siết chặt quy trình kỹ thuật nhằm hạn chế tình trạng tái chế hình thức hoặc gây ô nhiễm thứ cấp.
Đối với các thiết bị điện tử có chứa màn hình hoặc bóng đèn thủy tinh, quy trình xử lý bắt buộc phải có công đoạn tháo dỡ, phân loại và nghiền thủy tinh để tái sử dụng làm nguyên liệu cho các lĩnh vực khác như sản xuất gạch không nung hoặc bê tông.
Theo các chuyên gia môi trường, quy định này buộc hoạt động tái chế phải đi theo hướng chuyên nghiệp hơn, thay vì chỉ thu gom thủ công hoặc xử lý sơ sài như trước đây.
Song song với việc siết trách nhiệm của doanh nghiệp, Chính phủ cũng xây dựng cơ chế hỗ trợ tài chính cho các đơn vị tái chế đáp ứng đủ điều kiện kỹ thuật và môi trường.
Theo đó, từ ngày 25/5, các tổ chức tái chế hoặc đơn vị thực hiện trách nhiệm tái chế có thể được hỗ trợ kinh phí theo từng nhóm sản phẩm cụ thể.
Mức hỗ trợ tối đa dao động từ 10 đến 20 tỷ đồng cho mỗi gói hỗ trợ. Trong đó, các nhóm bao bì, dầu nhớt, săm lốp hoặc bóng đèn được hỗ trợ tối đa 10 tỷ đồng. Riêng nhóm pin, ắc quy, thiết bị điện - điện tử và phương tiện giao thông đường bộ có thể được hỗ trợ tới 20 tỷ đồng.
Nguồn kinh phí này được hình thành từ chính khoản đóng góp của các doanh nghiệp không trực tiếp thực hiện tái chế mà nộp vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tổ chức xét duyệt, lựa chọn đơn vị nhận hỗ trợ theo cơ chế cạnh tranh hằng năm. Các đơn vị muốn tham gia phải đáp ứng đầy đủ yêu cầu về giấy phép môi trường, công nghệ xử lý và năng lực tái chế theo quy định.
Theo giới chuyên gia, cơ chế EPR là bước thay đổi quan trọng trong cách tiếp cận quản lý rác thải tại Việt Nam. Trước đây, phần lớn chi phí xử lý chất thải sau tiêu dùng chủ yếu do xã hội và ngân sách nhà nước gánh chịu. Với cơ chế mới, trách nhiệm này sẽ được chuyển dần sang chính các doanh nghiệp tạo ra sản phẩm.
Điều này không chỉ tạo áp lực buộc doanh nghiệp phải thiết kế sản phẩm thân thiện môi trường hơn, mà còn thúc đẩy sự phát triển của ngành công nghiệp tái chế theo hướng bài bản, hiện đại và có khả năng cạnh tranh.
Trong bối cảnh lượng rác thải tại Việt Nam đang tăng rất nhanh, đặc biệt là rác thải nhựa và rác điện tử, việc triển khai EPR được xem là bước đi cần thiết để giảm áp lực lên môi trường đô thị.
Hiện mỗi năm Việt Nam phát sinh khoảng 3,5 triệu tấn rác thải nhựa nhưng tỷ lệ được tái chế mới chỉ đạt khoảng 33%. Phần lớn còn lại vẫn bị chôn lấp hoặc rò rỉ ra môi trường, gây ô nhiễm đất, nước và hệ sinh thái.
Nhiều chuyên gia cho rằng nếu được triển khai nghiêm túc, cơ chế EPR không chỉ giúp giảm gánh nặng xử lý rác cho xã hội mà còn tạo ra thị trường tái chế quy mô lớn, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và thay đổi cách doanh nghiệp tiếp cận vòng đời sản phẩm trong tương lai.
Minh Thắm
