Tuy không còn là vấn đề quá nóng như vài năm trước, nhưng câu chuyện nợ đọng xây dựng cơ bản (XDCB) luôn là nỗi ám ảnh của nhiều DN. Kinh tế càng khó khăn, ngân sách càng eo hẹp thì bài toán giải quyết dứt điểm nợ động XDCB càng trở nên gian nan.

Tràn lan nợ đọng…

Từ cuối năm 2012, tình trạng nợ đọng XDCB tại các địa phương được Chính phủ nhận định là diễn ra phổ biến và ở mức độ khá nghiêm trọng. Ở mức độ khác nhau, hầu hết các địa phương trong cả nước đều có nợ vốn đầu tư XDCB. Số nợ vốn đầu tư XDCB của 63 địa phương đối với khối lượng đã thực hiện đến ngày 31/12/2011 là 91.273 tỷ đồng, bình quân mỗi tỉnh nợ 1.448,78 tỷ đồng, bằng 68,4% so tổng kế hoạch vốn đầu tư XDCB năm 2011. Trong đó, nhiều địa phương có số nợ vốn đầu tư XDCB ở mức cao, thậm chí có đến 15 địa phương nợ vốn đầu tư XDCB ở mức trên 100% so kế hoạch vốn đầu tư XDCB năm 2011.

Cuối tháng 11/2013, Chính phủ đã gửi đến Quốc hội Báo cáo tình hình nợ đọng XDCB thuộc nguồn vốn ngân sách nhà nước (NSNN) và trái phiếu Chính phủ (TPCP). Theo đó, đối với nguồn đầu tư từ NSNN, nợ đọng XDCB đến ngày 31/12/2012 chiếm 19,9% kế hoạch năm 2013. Tương tự, từ nguồn vốn TPCP chiếm 19,8%. Số nợ tính đến ngày 31/12/2012 của cả hai nguồn vốn là 46.576 tỷ đồng của 16.782 dự án (DA). Còn tính đến ngày 30/6/2013 là 43.358 tỷ đồng của 15.638 DA.

Nói chung, tình trạng nợ đọng vốn đầu tư XDCB ở các địa phương nơi nào cũng có, với hàng nghìn tỷ đồng mỗi tỉnh. Ngay chính ở Thủ đô Hà Nội, nơi từng được coi là địa phương có kinh nghiệm trong xử lý nợ đọng XDCB, song đáng tiếc là số nợ lại không ngừng tăng, cuối năm 2013 là hơn 3.200 tỷ đồng và sáu tháng đầu năm 2014 là lên tới hơn 4.000 tỷ đồng, trong đó nợ của thành phố hơn 1.000 tỷ đồng, còn lại là nợ của các quận, huyện. Có nhiều DA như DA xây dựng, cải tạo mở rộng trường THPT Sóc Sơn do Sở GD&ĐT Hà Nội làm chủ đầu tư, khởi công từ tháng 12/2008, nhưng tính đến trước thời điểm tháng 5/2013, số tiền nợ vẫn còn là… 289.673.000 đồng. Hay DA tòa nhà nghiệp vụ của Bệnh viện Ung bướu Hà Nội do Ban Quản lý DA Sở Y tế Hà Nội làm chủ đầu tư với số tiền hơn 180,7 triệu động, dù đã hoàn thành được 3 năm, các hồ sơ liên quan công trình đã được các bên ký, đóng dấu xác nhận và kiểm toán… nhưng nhà thầu vẫn đang chật vật đòi nợ.

Quẩn quanh tìm lối thoát

Với nhiều DN, nợ XDCB trở thành nỗi ám ảnh vì nó dẫn đến tình trạng các nhà thầu không có vốn để tái sản xuất. Nợ chéo tạo ra “vòng luẩn quẩn” khiến nhiều DN, ngân hàng lâm vào cảnh không lối thoát. Cái vòng đó bắt nguồn từ việc chủ đầu tư nợ khối lượng nhà thầu, kể cả các DA chưa hoàn thành hoặc đã đưa vào sử dụng, khai thác trong nhiều năm. Hệ quả là nhà thầu không có vốn thi công lại phải vay nợ ngân hàng, nợ các DN cung ứng vật liệu, nợ lương công nhân, nợ thuế Nhà nước…

Theo giám đốc một DN xây dựng tại Thanh Hóa, biết  là xây dựng các công trình vốn NSNN sẽ bị nợ, nhưng giờ không làm không được vì còn phải duy trì mối quan hệ với địa phương và tạo việc làm cho công nhân. Làm công trình nhà nước bị nợ thanh toán 6 tháng là bình thường. Dù chỉ là đơn vị nhỏ, nhưng có thời điểm năm 2013, DN bị địa phương nợ hơn 30 tỷ đồng. Sau hơn 2 năm, vẫn bị “chôn vốn” tới hơn 10 tỷ đồng.

Đại diện Sở KH&ĐT Đà Nẵng cho biết, tới nay TP. Đà Nẵng vẫn còn nợ đọng hơn 2.000 tỷ đồng, trong đó hầu hết là ngân sách TƯ nợ thành phố, như các công trình (do TƯ phê duyệt và cấp ngân sách): Nhà thi đấu thể dục – thể thao Đà Nẵng (nợ 624 tỷ động); cầu Nguyễn Văn Trỗi, Trần Thị Lý (nợ hơn 1.000 tỷ đồng)… Nợ XDCB không chỉ ảnh hưởng DN, mà còn ảnh hưởng chi đầu tư XDCB của địa phương. Các công trình đã hoàn thành và quyết toán nhưng Đà Nẵng chưa có kinh phí thanh toán nên phải chờ vốn TƯ để trả nợ DN. Đà Nẵng đã làm việc với các bộ, ngành để tạm ứng ngân sách TƯ năm 2014 chi trả nợ. Chính phủ cũng đã đồng ý tạm ứng cho Đà Nẵng. Thành phố đang triển khai phát hành 1.500 tỷ đồng trái phiếu địa phương để có nguồn trả nợ một phần cho nhà thầu…

Về nguyên nhân nợ đọng XDCB, Phó vụ trưởng Đầu tư (Bộ Tài chính) Trịnh Nam Tuấn cho rằng, nợ đọng XDCB có cả nguyên nhân khách quan và chủ quan, từ cả phía bộ, ngành địa phương và chính cả nhà thầu. Bộ, ngành địa phương thì xây dựng, phê duyệt quy hoạch phát triển chưa gắn với nguồn lực bảo đảm thực hiện quy hoạch; không chấp hành đúng phát luật trong đầu tư XDCB; buông lỏng công tác quản lý, chưa hoặc không kiểm tra, phát hiện, giám sát kịp thời; không tổ chức theo dõi, quản lý nợ khối lượng XDCB; bố trí vốn đầu tư dàn trải, chưa hoặc không quan tâm đến thanh toán nợ đọng và có tư tưởng trông chờ hỗ trợ từ ngân sách TƯ. Đáng chú ý, từ phía các nhà thầu, vì sức ép của công ăn việc làm nên vẫn thi công, thậm chí ứng vốn trước mặc dù không rõ nguồn vốn thanh toán. Một số nhà thầu quan niệm rằng các công trình quan trọng của địa phương sử dụng vốn NSNN thì trước sau sẽ được thanh toán vốn, nên vay mượn để thi công…

Không để phát sinh nợ

Theo nhận định của TS. Lê Đăng Doanh, hiện nay tất cả các tỉnh, thành phố đều có nợ đọng XDCB. Tuy nhiên, số nợ chính xác là bao nhiêu vẫn chưa rõ. Nếu thống kê hết chắc chắn phải lớn hơn nhiều con số 43.358 tỷ đồng được công bố. Về trả nợ, ngân sách hiện không có khả năng trả nợ đọng XDCB. Chỉ còn có cách phát hành TPCP để trả nợ, nhưng phải hết sức cẩn trọng. Về lâu dài, đầu tư ngân sách cần xét trên cơ sở hiệu quả mới làm, nếu vẫn đầu tư tùy tiện nợ sẽ còn tăng.

Cùng quan điểm này, Quản đốc quốc gia DA “chính sách kinh tế vĩ mô” Ủy ban Kinh tế của QH Nguyễn Trí Dũng cho rằng, nợ đọng XDCB đang làm trầm trọng thêm tình trạng nợ xấu, làm kẹt dòng tín dụng tại các ngân hàng. Hiện tượng nợ không chỉ dừng ở DN nợ lẫn nhau, ở chiều nợ thuế nhà nước, mà còn theo cả chiều ngược lại là Nhà nước nợ DN. Như vậy, đã hình thành một vòng xoáy nợ đọng lẫn nhau giữa các khu vực kinh tế và tình hình ngày càng có xu hướng xấu hơn. Đặc biệt là khu vực DN nhà nước đang bị coi là nguyên nhân quan trọng gây ra nợ xấu và những mất cân đối lớn về cơ cấu kinh tế. Giải quyết nợ đọng XDCB sẽ là nút mở quan trọng mà Nhà nước có thể chủ động để làm cho dòng vốn lưu thông. Quan trọng là phải có phương án khắc phục ngay tình trạng nợ đọng đã có và kiên quyết không để phát sinh.

Ngày 5/8, Thủ tướng Chính phủ đã ký và ban hành Chỉ thị số 23/CT-TTg về lập kế hoạch đầu tư công (ĐTC) trung hạn 5 năm 2016-2020. Theo đó, từ năm 2015, kiên quyết không để phát sinh nợ đọng XDCB. Chỉ thị yêu cầu các bộ, ngành và địa phương tổ chức lập kế hoạch đầu tư giai đoạn 2016-2020 nguồn vốn NSNN, kế hoạch đầu tư vốn TPCP, trái phiếu chính quyền địa phương, vốn ODA và vốn vay ưu đãi của các nhà tài trợ. Chỉ thị yêu cầu, phấn đầu thanh toán cơ bản các khoản nợ đọng XDCB đến hết ngày 31/12/2014. Từ năm 2015 trở đi, các cấp, các ngành phải quán triệt và thực hiện nghiêm các quy định của Luật ĐTC, không để phát sinh thêm nợ đọng XDCB. Nếu để phát sinh các khoản nợ đọng XDCB từ 1/1/2015, các bộ, ngành và địa phương bị xử lý vi phạm theo các quy định của Luật ĐTC.

Thủ tướng cũng yêu cầu, để bảo đảm nguồn vốn cho các công trình thật sự cần thiết, không xé lẻ vốn cho nhiều chương trình, giai đoạn 2016-2020 chỉ thực hiện hai chương trình mục tiêu quốc gia là Giảm nghèo bền vững và xây dựng nông thôn mới. Chương trình mục tiêu giai đoạn 2011-2015 không tiếp tục thực hiện trong giai đoạn 2016-2020; các bộ, ngành, địa phương tập trung chỉ đạo để hoàn thành dứt điểm, đưa vào sử dụng các DA đầu tư dở dang, không mở thêm các DA đầu tư mới.

Theo Thời nay