Trong quá trình phát triển đô thị, khối lượng chất thải gia tăng không chỉ tạo áp lực đối với hệ thống xử lý môi trường mà còn đặt ra bài toán sử dụng hiệu quả nguồn tài nguyên. Nhiều loại vật liệu sau tiêu dùng, nếu được phân loại và xử lý đúng quy trình, vẫn có thể tiếp tục tham gia hoạt động sản xuất thay vì trở thành rác thải phải chôn lấp hoặc tiêu hủy.
Đối với Hà Nội, việc khai thác giá trị kinh tế từ chất thải đang trở thành một hướng tiếp cận cần thiết. Tuy nhiên, để hình thành chuỗi tái chế có hiệu quả, Thành phố cần giải quyết đồng thời các vấn đề về phân loại tại nguồn, tổ chức thu gom, năng lực xử lý và thị trường tiêu thụ sản phẩm tái chế.
Theo số liệu được công bố, Hà Nội hiện phát sinh hơn 9.000 tấn chất thải rắn sinh hoạt mỗi ngày. Trong đó, nhiều thành phần như giấy, nhựa, kim loại và chất thải hữu cơ có khả năng thu hồi, tái chế hoặc xử lý để tạo ra sản phẩm có ích. Việc để các loại chất thải này trộn lẫn với rác thông thường không chỉ làm giảm giá trị nguyên liệu mà còn gia tăng chi phí vận chuyển, phân loại và xử lý.
Nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, Thành phố đã cập nhật 1.709 điểm tập kết, trung chuyển chất thải lên bản đồ số, đồng thời định hướng đổi mới phương tiện thu gom, ứng dụng thiết bị định vị GPS và camera để giám sát quá trình vận chuyển.
Đây là những bước đi nhằm tăng cường khả năng kiểm soát hoạt động thu gom rác thải. Tuy nhiên, để phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế tuần hoàn, hệ thống này cần tiếp tục được kết nối với các cơ sở tiếp nhận, phân loại và tái chế, bảo đảm vật liệu có khả năng thu hồi không bị trộn lẫn trở lại trong quá trình vận chuyển.
Một trong những nguồn nguyên liệu có thể khai thác là chất thải hữu cơ phát sinh tại chợ, nhà hàng, khách sạn, trường học và các bếp ăn tập thể. Nếu được thu gom riêng, xử lý bằng công nghệ phù hợp, nguồn chất thải này có thể được tận dụng sản xuất phân hữu cơ hoặc năng lượng.
Việc phát triển các mô hình xử lý rác hữu cơ không chỉ góp phần giảm khối lượng chất thải phải đưa đến các khu xử lý tập trung mà còn có khả năng tạo nguồn sản phẩm phục vụ sản xuất nông nghiệp. Dù vậy, hiệu quả kinh tế cần được tính toán trên cơ sở chi phí thu gom, vận hành, chất lượng sản phẩm và nhu cầu tiêu thụ thực tế.
Đối với chất thải rắn xây dựng, dư địa tái chế cũng tương đối lớn. Trung bình mỗi ngày, Hà Nội phát sinh khoảng 3.000 - 3.400 tấn chất thải xây dựng, có thời điểm lên tới khoảng 10.000 tấn. Khối lượng này chủ yếu phát sinh từ hoạt động xây dựng, cải tạo và phá dỡ công trình, đòi hỏi phương án quản lý phù hợp để hạn chế tình trạng lãng phí vật liệu.
Một số thành phần như bê tông, gạch và vật liệu xây dựng sau phá dỡ có thể được phân loại, nghiền sàng để tạo nguồn vật liệu tái chế phục vụ những mục đích sử dụng đáp ứng yêu cầu kỹ thuật. Nếu được tổ chức hiệu quả, hoạt động này có thể góp phần giảm nhu cầu sử dụng nguyên liệu mới, tiết kiệm chi phí vận chuyển và hạn chế lượng chất thải phải đổ bỏ.
Bên cạnh nguồn chất thải phát sinh hằng ngày, lượng rác tồn lưu tại các khu xử lý cũng đặt ra yêu cầu nghiên cứu phương án thu hồi tài nguyên. Theo số liệu hiện có, khu Nam Sơn ước tính tồn lưu khoảng 30 triệu tấn chất thải, trong khi khu Xuân Sơn khoảng 3,69 triệu tấn.
Việc xử lý lượng chất thải tồn lưu cần căn cứ vào thành phần, đặc tính và điều kiện công nghệ cụ thể. Những vật liệu còn khả năng tận dụng chỉ nên được đưa vào tái chế khi đáp ứng các yêu cầu về kỹ thuật, chất lượng và bảo vệ môi trường. Tương tự, tro bay, tro đáy từ quá trình đốt rác cũng cần được kiểm soát chặt chẽ trước khi xem xét sử dụng làm nguyên liệu cho các ngành sản xuất phù hợp.
Hiện nay, hai khu xử lý tập trung Nam Sơn và Xuân Sơn tiếp nhận, xử lý khoảng 7.775 tấn chất thải rắn sinh hoạt mỗi ngày. Trong đó, khoảng 82% được xử lý bằng công nghệ đốt phát điện, còn 18% phải chôn lấp.
Hà Nội đặt mục tiêu đến ngày 31/12/2027 xử lý toàn bộ chất thải rắn sinh hoạt bằng công nghệ đốt phát điện, chấm dứt chôn lấp trực tiếp. Định hướng này góp phần giảm áp lực đối với quỹ đất dành cho xử lý rác, đồng thời tận dụng năng lượng từ chất thải.
Tuy nhiên, để phát huy đầy đủ giá trị kinh tế của nguồn tài nguyên sau tiêu dùng, việc đốt rác phát điện cần được đặt trong tổng thể các giải pháp giảm phát sinh, phân loại, tái sử dụng và tái chế. Những vật liệu có khả năng thu hồi cần được ưu tiên khai thác trước khi xử lý phần chất thải còn lại.
Đối với cộng đồng doanh nghiệp, phát triển kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực chất thải mở ra cơ hội đầu tư công nghệ xử lý, sản xuất vật liệu tái chế và cung ứng nguyên liệu thứ cấp. Song để các hoạt động này phát triển ổn định, cần chú trọng chất lượng sản phẩm, khả năng cạnh tranh về giá và sự kết nối giữa đơn vị thu hồi, cơ sở tái chế với doanh nghiệp sử dụng nguyên liệu.
Thực tế cho thấy, tái chế chỉ mang lại hiệu quả lâu dài khi sản phẩm sau xử lý có đầu ra phù hợp. Do đó, cùng với việc hoàn thiện hệ thống thu gom và xử lý, Hà Nội cần quan tâm thúc đẩy liên kết trong chuỗi sản xuất, tạo điều kiện để các loại nguyên liệu tái chế đáp ứng tiêu chuẩn được đưa trở lại thị trường.
Chuyển đổi phương thức quản lý chất thải theo hướng kinh tế tuần hoàn không chỉ là giải pháp bảo vệ môi trường mà còn gắn trực tiếp với mục tiêu tiết kiệm tài nguyên, nâng cao hiệu quả sản xuất và phát triển thị trường sản phẩm xanh. Khi hoạt động thu hồi, tái chế được tổ chức đồng bộ và có sự tham gia của doanh nghiệp, nguồn chất thải phát sinh mỗi ngày có thể từng bước trở thành nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế bền vững của Thủ đô.
Minh Thắm
