Mở rộng "lá chắn" bảo vệ người tiêu dùng trong nền kinh tế số
Khác với các quy định trước đây chủ yếu tập trung vào giao dịch truyền thống, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đã mở rộng phạm vi điều chỉnh để theo kịp sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử và kinh tế số.
Những nội dung mới của Luật cùng các văn bản hướng dẫn thi hành vừa được Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (Bộ Công Thương) phổ biến tới các địa phương khu vực miền Bắc nhằm thống nhất việc triển khai trong giai đoạn 2024-2026.
Theo các chuyên gia, một trong những thay đổi đáng chú ý là việc mở rộng phạm vi bảo vệ thông tin của người tiêu dùng. Không chỉ dữ liệu cá nhân như họ tên, số điện thoại hay địa chỉ, Luật còn bảo vệ cả thông tin phát sinh trong quá trình giao dịch như sản phẩm đã mua, giá trị đơn hàng, thời gian giao hàng, phương thức thanh toán và các dữ liệu liên quan khác.
Ông Phan Thế Thắng, Phó Trưởng Ban Bảo vệ người tiêu dùng (Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia) cho biết, thực tế đã ghi nhận nhiều trường hợp người tiêu dùng bị các đối tượng giả mạo đơn vị vận chuyển liên hệ ngay sau khi đặt hàng trực tuyến. Điều đáng lo ngại là các đối tượng nắm khá chính xác thông tin về đơn hàng, giá trị thanh toán cũng như thời gian giao nhận để tạo lòng tin trước khi thực hiện hành vi lừa đảo.
Theo ông Thắng, vấn đề không chỉ nằm ở việc lộ thông tin cá nhân mà còn là nguy cơ rò rỉ dữ liệu giao dịch trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Việc xác định dữ liệu bị lộ từ người bán, đơn vị vận chuyển hay nền tảng thương mại điện tử hiện vẫn gặp nhiều khó khăn.
Chính vì vậy, Luật đã bổ sung các quy định về quyền của người tiêu dùng đối với việc chia sẻ thông tin, trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh khi xử lý dữ liệu và việc cung cấp thông tin cho bên thứ ba. Đây được xem là bước hoàn thiện quan trọng nhằm tăng cường bảo vệ người tiêu dùng trong bối cảnh giao dịch trực tuyến ngày càng phổ biến.
Bên cạnh đó, Luật cũng bổ sung trách nhiệm của các doanh nghiệp hoạt động trên nền tảng số, quy định rõ hơn về giao dịch từ xa, hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung, thu hồi hàng hóa có khuyết tật cũng như vai trò của các tổ chức xã hội trong công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Tăng trách nhiệm của doanh nghiệp và cơ quan quản lý
Không chỉ bổ sung quyền cho người tiêu dùng, Luật cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với doanh nghiệp và cơ quan quản lý trong việc phòng ngừa rủi ro thay vì chỉ xử lý khi tranh chấp đã phát sinh.
Theo quy định mới về phân cấp, phân quyền, Sở Công Thương các địa phương sẽ trực tiếp thực hiện quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; tiếp nhận và giải quyết các phản ánh, kiến nghị, khiếu nại theo thẩm quyền; đồng thời kiểm tra, giám sát việc chấp hành pháp luật của các tổ chức, cá nhân kinh doanh.
Cùng với đó, công tác hòa giải tranh chấp cũng được chú trọng thông qua việc hướng dẫn người tiêu dùng chuẩn bị hồ sơ, xác định đúng thẩm quyền giải quyết, kết nối các bên để thương lượng trên cơ sở thiện chí và theo dõi việc thực hiện các thỏa thuận sau hòa giải.
Theo bà Vũ Hoài An, Phó Chánh Văn phòng Trung ương Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam, cùng với sự phát triển của thương mại điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt và các nền tảng số, người tiêu dùng đang đối mặt với nhiều rủi ro mới như lừa đảo trực tuyến, quảng cáo sai sự thật, lợi dụng người có ảnh hưởng (KOL, KOC) để tiếp thị thiếu minh bạch, xâm phạm dữ liệu cá nhân hay các giao dịch xuyên biên giới khó xác định trách nhiệm pháp lý.
Đây cũng là xu hướng mà nhiều tổ chức quốc tế như OECD, UNCTAD hay Consumers International đã cảnh báo trong những năm gần đây. Theo đó, hoạt động bảo vệ người tiêu dùng hiện đại đang chuyển dần từ cách tiếp cận xử lý tranh chấp sau khi xảy ra sang phòng ngừa rủi ro, bảo vệ dữ liệu, nâng cao tính minh bạch của các nền tảng số và tăng trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp.
Trong bối cảnh kinh tế số tiếp tục phát triển mạnh, việc triển khai đồng bộ Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 được kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý đầy đủ hơn cho cả người tiêu dùng và doanh nghiệp, góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, an toàn và bền vững, đồng thời củng cố niềm tin của người dân đối với các giao dịch trên môi trường số.
Minh Thành (t/h)
