Giữ hồn di sản, nâng tầm giá trị văn hóa
Toàn tỉnh Ninh Bình hiện có 5.071 di tích được kiểm kê, trong đó 1.106 di tích đã được xếp hạng, gồm 1 di sản thế giới, 8 di tích quốc gia đặc biệt, 264 di tích quốc gia và 834 di tích cấp tỉnh. Mật độ di tích dày đặc, đa dạng về loại hình và trải rộng trên nhiều không gian đã tạo nên nguồn tài nguyên quý giá để phát triển du lịch văn hóa, lịch sử, tâm linh và trải nghiệm.
Cùng với hệ thống di tích vật thể, Ninh Bình còn sở hữu kho tàng di sản văn hóa phi vật thể phong phú, với 39 di sản được công nhận cấp quốc gia và di sản “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” được UNESCO ghi danh. Những loại hình nghệ thuật dân gian như Xẩm, Chèo, Ca trù, hát Dậm Quyển Sơn, Trống quân cùng hệ thống lễ hội truyền thống tiếp tục được gìn giữ, trao truyền và phát huy trong đời sống cộng đồng.
Các lễ hội như Lễ hội Hoa Lư, lễ hội Tràng An, lễ hội Đền Trần, lễ hội chùa Bái Đính... không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của người dân mà ngày càng trở thành những sản phẩm góp phần thu hút du khách, quảng bá hình ảnh vùng đất và con người Ninh Bình.
Tràng An là di sản hỗn hợp đầu tiên của Việt Nam và Đông Nam Á, khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu và trở thành thương hiệu tiêu biểu của du lịch Ninh Bình
Đặc biệt, văn hóa ẩm thực cũng đang được nhìn nhận như một thành tố quan trọng cấu thành sản phẩm du lịch. Thịt dê, cơm cháy, rượu Kim Sơn, phở Nam Định, bún đũa, cá kho Nhân Hậu, chuối ngự Đại Hoàng, nem nắm Giao Thủy, bánh cuốn làng Kênh... không chỉ mang hương vị đặc trưng của vùng đồng bằng Bắc Bộ mà còn góp phần tạo nên những trải nghiệm gần gũi, sinh động về văn hóa địa phương.
Từ những giá trị đó, nhiều mô hình du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm đang được hình thành và phát triển. Du khách có thể tham gia cấy lúa, chế biến món ăn, tìm hiểu nghề truyền thống, khám phá đời sống làng quê và tiếp cận những tri thức bản địa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Cách làm này giúp di sản không chỉ được “đóng khung” trong các khu bảo tồn hay bảo tàng mà tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại. Khi người dân trở thành chủ thể cung cấp dịch vụ, kể câu chuyện văn hóa và trực tiếp hưởng lợi từ du lịch, công tác bảo tồn có thêm động lực và di sản có thêm sức sống.
Từ tài nguyên thiên nhiên đến hệ sinh thái du lịch
Bên cạnh chiều sâu văn hóa, Ninh Bình còn sở hữu hệ sinh thái tự nhiên đa dạng, trải dài từ rừng nguyên sinh, núi đá vôi, sông suối, đồng bằng, đất ngập nước đến không gian biển. Đây là lợi thế quan trọng để tỉnh phát triển các dòng sản phẩm du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, cộng đồng và trải nghiệm thiên nhiên theo hướng xanh, bền vững.
Vườn quốc gia Cúc Phương - vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam là nơi lưu giữ hệ sinh thái rừng nhiệt đới với nhiều loài động, thực vật quý hiếm. Khu Ramsar Vân Long là sinh cảnh quan trọng của nhiều loài động vật, trong đó có voọc mông trắng quý hiếm. Vườn quốc gia Xuân Thủy là vùng đất ngập nước ven biển có giá trị nổi bật về đa dạng sinh học.
Sự kết hợp giữa di sản văn hóa và tài nguyên thiên nhiên tạo cho Ninh Bình điều kiện thuận lợi để hình thành một hệ sinh thái du lịch đa dạng, trong đó mỗi khu vực có thể phát huy lợi thế riêng nhưng vẫn liên kết trong một không gian thống nhất.
Đây cũng là nền tảng để Ninh Bình phát triển kinh tế di sản và công nghiệp văn hóa, tạo ra những sản phẩm có khả năng kết nối liên vùng, từng bước nâng cao vị thế của du lịch Ninh Bình trên bản đồ trong nước và quốc tế.
Theo ông Bùi Văn Mạnh, Tỉnh ủy viên, Giám đốc Sở Du lịch Ninh Bình, định hướng xuyên suốt của tỉnh là quản trị di sản dựa trên tư duy hệ sinh thái và quy hoạch tổng thể. Trong bối cảnh không gian phát triển mới sau sáp nhập, Ninh Bình cần xây dựng quy hoạch thống nhất, phù hợp với không gian sinh thái rộng lớn, bao gồm núi đá vôi, đồng bằng và ven biển; đồng thời triển khai quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi các danh lam thắng cảnh đặc biệt như Tràng An, Tam Cốc, Bích Động, tích hợp quy hoạch di sản, du lịch, hạ tầng và đô thị để bảo đảm sự thống nhất trong quản lý.
Cùng với trùng tu, tôn tạo di tích, tỉnh Ninh Bình chú trọng tổ chức các lễ hội truyền thống theo hướng bài bản, văn minh, kết hợp hoạt động văn hóa, nghệ thuật và quảng bá sản phẩm OCOP. Qua đó, những giá trị truyền thống được bảo tồn nhưng đồng thời được “làm mới” về cách tiếp cận, tạo sức hấp dẫn đối với du khách hiện đại.
Các nghề truyền thống cũng được đặt trong mối liên kết chặt chẽ hơn với du lịch. Những làng nghề như đá mỹ nghệ Ninh Vân, thêu ren Văn Lâm, gốm Bồ Bát, dược liệu Sinh Dược Gia Sinh... vừa bảo tồn kỹ thuật truyền thống, vừa mở rộng sản xuất, nâng cao giá trị sản phẩm, kết nối với thị trường và phát triển các hoạt động trải nghiệm.
Tỉnh Ninh Bình cũng chú trọng huy động nguồn lực xã hội, phát huy hợp tác công - tư trong đầu tư hạ tầng, quản lý cảnh quan, quảng bá di sản và tổ chức các sự kiện văn hóa, du lịch. Những chương trình như Tuần du lịch “Sắc vàng Tam Cốc - Tràng An”, lễ hội Tràng An - Bái Đính... được tổ chức ngày càng bài bản, tạo sức lan tỏa và góp phần đưa giá trị di sản đến gần hơn với du khách.
Những nỗ lực trong bảo tồn, phát huy di sản và đổi mới sản phẩm đang tạo chuyển biến rõ nét cho ngành du lịch Ninh Bình. Các giá trị văn hóa, lịch sử và thiên nhiên từng bước được chuyển hóa thành sản phẩm, trải nghiệm và nguồn lực kinh tế, tạo thêm động lực cho tăng trưởng.
Lũy kế 7 tháng đầu năm 2026, Ninh Bình đón trên 18,727 triệu lượt khách, tăng 23,34% so với cùng kỳ năm 2025, đạt 93,63% kế hoạch năm. Khách lưu trú đạt trên 3,745 triệu lượt, tăng 28,6%; tổng số ngày lưu trú đạt trên 3,956 triệu ngày khách, tăng 23,29%. Tổng thu từ hoạt động du lịch ước đạt trên 19.348 tỷ đồng, tăng 21,8% so với cùng kỳ năm trước và hoàn thành 96,74% kế hoạch năm. Trong đó, doanh thu lưu trú đạt gần 1.321 tỷ đồng; dịch vụ nhà hàng trên 9.456 tỷ đồng; vận chuyển gần 2.369 tỷ đồng; vé tham quan gần 1.293 tỷ đồng; bán hàng hóa, quà lưu niệm gần 2.301 tỷ đồng và các dịch vụ khác đạt gần 2.609 tỷ đồng.
Những con số trên cho thấy du lịch đang ngày càng khẳng định vai trò là ngành kinh tế quan trọng, đồng thời phản ánh sức hấp dẫn ngày càng lớn của hệ thống sản phẩm dựa trên nền tảng di sản của tỉnh Ninh Bình.
Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Ninh Bình lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030 xác định du lịch và công nghiệp văn hóa là cụm ngành kinh tế mũi nhọn. Đây là định hướng có ý nghĩa chiến lược, thể hiện sự chuyển biến trong tư duy phát triển: Từ bảo tồn đơn thuần sang bảo tồn gắn với phát huy giá trị; từ khai thác tài nguyên sang kiến tạo sản phẩm; từ coi di sản là đối tượng cần gìn giữ sang xác định di sản là nguồn lực cho phát triển bền vững.
Quyên Quyên
