Thực tiễn trong nước cũng như kinh nghiệm quốc tế cho thấy, đây không phải là bài toán “chọn một bỏ một”, mà là vấn đề xác định đúng vai trò của từng phương thức trong từng giai đoạn phát triển của thị trường và nền kinh tế.
Hai mô hình phát triển thanh toán không dùng tiền mặt trên thế giới
Quan sát kinh nghiệm quốc tế, có thể nhận diện hai mô hình phát triển thanh toán không dùng tiền mặt chủ đạo.
Mô hình lấy thẻ làm trung tâm (card-led) phổ biến tại Mỹ, Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Úc và Canada. Ở các thị trường này, thẻ ghi nợ và thẻ tín dụng – đặc biệt là thẻ không tiếp xúc – đóng vai trò phương thức thanh toán chính trong đời sống hàng ngày. Ưu điểm lớn nhất của mô hình này là mức độ chuẩn hóa cao, tính an toàn, khả năng thanh toán xuyên biên giới và sự gắn kết chặt chẽ với tín dụng tiêu dùng cũng như các dịch vụ tài chính giá trị gia tăng. Tuy nhiên, chi phí thanh toán bằng thẻ thường cao, do phải phân bổ lợi ích giữa ngân hàng phát hành, tổ chức thẻ và ngân hàng thanh toán.
Mô hình dựa trên QR code và thanh toán theo tài khoản (QR-led / account-based) lại phát triển mạnh tại Trung Quốc, Ấn Độ và nhiều quốc gia ASEAN. Trong mô hình này, QR code kết hợp với chuyển khoản tức thời trở thành nền tảng thanh toán chủ đạo, giúp giảm đáng kể chi phí xã hội và mở rộng nhanh mạng lưới chấp nhận thanh toán, đặc biệt trong khu vực hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ. Điểm nổi bật của mô hình này là vai trò điều phối rõ nét của Nhà nước trong việc xây dựng hạ tầng thanh toán và ban hành tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất.
Thẻ và QR Code: sự khác biệt về vai trò kinh tế
Sự khác biệt giữa thẻ và QR code không chỉ nằm ở công nghệ, mà quan trọng hơn là ở vai trò kinh tế mà mỗi phương thức đảm nhiệm.
Thanh toán bằng thẻ phù hợp với các giao dịch có giá trị trung bình và lớn, thương mại điện tử, du lịch – khách sạn và thanh toán xuyên biên giới. Đồng thời, thẻ là nền tảng quan trọng để phát triển tín dụng tiêu dùng, trả góp, chương trình khách hàng thân thiết và các dịch vụ tài chính đi kèm. Chính vì vậy, dù chi phí cao hơn, thẻ vẫn giữ vai trò khó thay thế trong hệ sinh thái thanh toán hiện đại.
Ngược lại, QR code thể hiện ưu thế rõ rệt trong các giao dịch giá trị nhỏ, tần suất cao và phân khúc bán lẻ truyền thống. Với chi phí triển khai thấp, không yêu cầu hạ tầng phức tạp và thao tác đơn giản, QR code giúp thanh toán không dùng tiền mặt thâm nhập sâu vào đời sống kinh tế hàng ngày, đặc biệt trong khu vực kinh tế hộ gia đình và doanh nghiệp siêu nhỏ.
Thị trường Việt Nam: bước ngoặt từ QR Code
Thực tiễn tại Việt Nam cho thấy, thanh toán không dùng tiền mặt chỉ thực sự bùng nổ khi QR code được triển khai rộng rãi. Trước đó, dù hệ thống thanh toán thẻ đã được đầu tư trong nhiều năm, mức độ phổ cập trong đời sống hàng ngày vẫn còn tương đối hạn chế.
Nguyên nhân chủ yếu nằm ở chi phí và mô hình triển khai của thanh toán thẻ. Việc lắp đặt và vận hành máy POS, cùng với mức phí giao dịch, khiến thanh toán thẻ chủ yếu tập trung tại siêu thị, trung tâm thương mại, nhà hàng lớn và các doanh nghiệp có quy mô. Đối với hộ kinh doanh cá thể, tiểu thương và các giao dịch nhỏ lẻ, tiền mặt vẫn là phương thức thanh toán chủ đạo.
Sự xuất hiện của QR code đã tạo ra bước ngoặt quan trọng cho thị trường thanh toán Việt Nam. QR code giúp giảm mạnh chi phí và thời gian triển khai, cho phép chấp nhận thanh toán chỉ với một mã in tĩnh hoặc tích hợp đơn giản trên thiết bị di động. Nhờ đó, thanh toán không dùng tiền mặt nhanh chóng lan tỏa từ các điểm bán hiện đại sang chợ truyền thống, quán ăn nhỏ, dịch vụ vận tải, giáo dục và y tế.
Có thể nói, thẻ đã đặt nền móng cho thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam, nhưng QR code mới là yếu tố kích hoạt quá trình mở rộng trên quy mô lớn. Sự thay đổi này không chỉ làm biến đổi thói quen thanh toán của người tiêu dùng, mà còn góp phần minh bạch hóa dòng tiền và thúc đẩy chuyển đổi số trong khu vực kinh tế phi chính thức.
Hàm ý cho chiến lược phát triển thanh toán không dùng tiền mặt
Kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn trong nước cho thấy, việc đặt thẻ và QR code trong thế đối lập là không cần thiết. Ngược lại, mô hình phát triển song song – trong đó mỗi phương thức đảm nhiệm đúng vai trò của mình – sẽ mang lại hiệu quả cao hơn cho nền kinh tế.
QR code phù hợp với mục tiêu mở rộng nhanh thanh toán không dùng tiền mặt, giảm sử dụng tiền mặt trong các giao dịch hàng ngày và thúc đẩy tài chính toàn diện. Trong khi đó, thẻ tiếp tục giữ vai trò then chốt trong tiêu dùng trung và cao cấp, thương mại điện tử, du lịch và quá trình hội nhập quốc tế.
Thanh toán không dùng tiền mặt bằng thẻ hay QR code thực chất phản ánh một vấn đề sâu hơn: quốc gia ưu tiên độ phủ, chi phí xã hội hay giá trị gia tăng của hệ thống tài chính. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, không tồn tại một mô hình thanh toán không dùng tiền mặt duy nhất phù hợp cho mọi nền kinh tế.
Việc phát triển thẻ hay QR code cần được đặt trong tổng thể mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội, mức độ hoàn thiện của hạ tầng tài chính và hành vi tiêu dùng. Đối với Việt Nam, cách tiếp cận hài hòa, tận dụng ưu thế của cả hai phương thức sẽ giúp hệ thống thanh toán phát triển bền vững, an toàn và hiệu quả trong dài hạn.
Hoàng Phương (t/h)
