Báo cáo chuyên sâu "Mapping Global Trade in Fakes 2025" do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) phối hợp với Cơ quan Sở hữu Trí tuệ Liên minh Châu Âu (EUIPO) công bố cho thấy, giá trị thương mại hàng giả toàn cầu đã đạt khoảng 467 tỷ USD, chiếm tới 2,3% tổng kim ngạch thương mại thế giới. Riêng tại thị trường Liên minh Châu Âu (EU), giá trị nhập khẩu hàng giả ước tính khoảng 99 tỷ EUR (tương đương 117 tỷ USD), chiếm 4,7% tổng kim ngạch nhập khẩu của toàn khu vực. Trung Quốc và Hồng Kông tiếp tục được xác định là các địa bàn xuất xứ chính của dòng hàng vi phạm này.
Các tổ chức tội phạm kinh tế đã nhanh chóng thay đổi phương thức vận hành bằng cách áp dụng chiến lược "địa phương hóa" quá trình sản xuất. Thay vì vận chuyển thành phẩm hoàn chỉnh qua biên giới, các đối tượng chủ động xé lẻ linh kiện, tem nhãn và bao bì để vận chuyển riêng biệt. Sau khi lọt qua sự kiểm soát của lực lượng hải quan, chúng mới tiến hành khâu đóng gói, hoàn thiện sản phẩm ngay tại thị trường tiêu thụ nhằm giảm thiểu tối đa rủi ro bị phát hiện. Bên cạnh đó, việc triệt để lợi dụng dịch vụ bưu chính xuyên biên giới cùng quy định miễn thuế đối với các kiện hàng giá trị nhỏ (de minimis) đã biến các lô hàng nhỏ lẻ thành tuyến đường phân phối chủ đạo. Thống kê toàn cầu chỉ ra tỷ lệ các vụ bắt giữ liên quan đến các kiện hàng chứa dưới 10 sản phẩm đã tăng vọt từ 61% ở giai đoạn 2017 - 2019 lên tới 79% trong giai đoạn hiện nay.
Tại thị trường trong nước, sự bùng nổ của các nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội và đặc biệt là hình thức phát trực tiếp (livestream) đã khiến công tác kiểm soát thị trường đối mặt với những thách thức chưa từng có. Thống kê từ Ban Chỉ đạo 389 quốc gia ghi nhận, trong năm 2025, các lực lượng chức năng trên toàn quốc đã phát hiện và xử lý 123.513 vụ việc vi phạm, thu nộp ngân sách nhà nước 15.395 tỷ VNĐ, đồng thời tiến hành khởi tố hình sự 3.178 vụ án với 4.477 đối tượng liên quan.
Bước sang 6 tháng đầu năm 2026, diễn biến vi phạm tiếp tục gia tăng mạnh mẽ khi tổng số vụ việc bị phát hiện, xử lý đạt 67.937 vụ (tăng 36,66% so với cùng kỳ năm 2025), số tiền thu nộp ngân sách nhà nước đạt vượt mốc 9.647 tỷ VNĐ (tăng 49,36%) và đã khởi tố hình sự 1.676 vụ án với 2.789 đối tượng. Phân tích cấu trúc vi phạm trong nửa đầu năm 2026 cho thấy, nhóm hành vi gian lận thương mại và gian lận thuế chiếm tỷ trọng lớn nhất với 56.994 vụ; nhóm hành vi buôn bán, vận chuyển hàng cấm, hàng lậu ước đạt 5.220 vụ. Đáng lo ngại, số vụ việc liên quan trực tiếp đến hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đã tăng vọt lên 5.723 vụ, vượt qua con số 4.929 vụ của cả năm 2025.
Tại địa bàn trọng điểm Hà Nội, tính riêng 6 tháng đầu năm 2026, Ban Chỉ đạo 389 Thành phố đã ghi nhận và xử lý 9.922 vụ vi phạm. Riêng trong tháng 7 năm 2026, các lực lượng chức năng Thủ đô đã kiểm tra, xử lý 2.734 vụ việc, thu nộp ngân sách nhà nước hơn 748,5 tỷ đồng. Điển hình trong số đó là đợt triệt phá cơ sở kinh doanh tại quận Hà Đông, thu giữ 33.670 sản phẩm quần áo giả mạo các nhãn hiệu nổi tiếng đã được bảo hộ với tổng giá trị tang vật ước tính vượt quá 4 tỷ đồng.
Tác động tiêu cực đối với nền kinh tế vĩ mô và môi trường đầu tư
Thương mại hàng giả tác động tiêu cực và tàn phá sâu sắc đến sức khỏe của nền kinh tế vĩ mô thông qua các cơ chế phân phối lại tài nguyên bất hợp pháp. Trước hết, hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng giả gây ra tình trạng thất thu ngân sách nhà nước vô cùng nghiêm trọng. Do hầu hết các chuỗi cung ứng hàng giả đều vận hành trong khu vực kinh tế ngầm, không đăng ký kinh doanh, sử dụng hóa đơn giả hoặc tài khoản ngân hàng không chính chủ để thanh toán giao dịch, toàn bộ các khoản nghĩa vụ thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp và thuế nhập khẩu đều bị trốn tránh. Việc thất thu hàng chục nghìn tỷ đồng tiền thuế mỗi năm làm suy giảm trực tiếp nguồn lực tài chính công vốn được dành cho đầu tư hạ tầng giao thông, y tế, giáo dục và an sinh xã hội.
Bên cạnh thiệt hại về tài khóa, hàng giả gây ra sự bóp méo nghiêm trọng cơ chế vận hành của thị trường cạnh tranh tự do. Các đối tượng sản xuất hàng giả không phải gánh chịu chi phí nghiên cứu và phát triển sản phẩm (R&D), không chi trả chi phí bản quyền, bỏ qua quy trình kiểm định chất lượng nghiêm ngặt và trốn thuế. Sự chênh lệch chi phí này cho phép hàng giả được bán ra với mức giá rẻ hơn rất nhiều so với hàng thật nhưng vẫn đem lại tỷ suất lợi nhuận siêu ngạch cho kẻ vi phạm. Hệ quả là các doanh nghiệp làm ăn chân chính bị đẩy vào thế bất lợi trong cuộc đua cạnh tranh về giá, dẫn đến hiện tượng "tiền giả đẩy tiền thật" trên thị trường, làm triệt tiêu động lực đầu tư vào nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và cải tiến kỹ thuật của toàn bộ nền kinh tế.
Môi trường pháp lý và hiệu quả thực thi quyền sở hữu trí tuệ bị suy yếu do sự thao túng của hàng giả cũng làm giảm đáng kể sức hấp dẫn đối với dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Các tập đoàn công nghệ cao và các thương hiệu quốc tế lớn luôn coi mức độ bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ là chỉ số rủi ro cốt lõi khi quyết định rót vốn đầu tư hoặc chuyển giao công nghệ cho một quốc gia. Khi tình trạng xâm phạm bản quyền diễn ra tràn lan và thiếu cơ chế kiểm soát hiệu quả, quốc gia sẽ đối mặt với nguy cơ ngưng trệ dòng vốn FDI chất lượng cao, đồng thời hạn chế khả năng tham gia vào các công đoạn có giá trị gia tăng cao trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Ở góc độ an ninh kinh tế và xã hội, nguồn lợi nhuận phi pháp khổng lồ từ hàng giả thường trở thành dòng tiền tài trợ cho các mạng lưới tội phạm có tổ chức và hoạt động rửa tiền xuyên quốc gia, đồng thời buộc Nhà nước phải gia tăng ngân sách vận hành bộ máy kiểm soát và chi phí tiêu hủy tang vật vi phạm.
Mối đe dọa sinh tồn đối với doanh nghiệp sản xuất và phân phối
Đối với các doanh nghiệp sản xuất và phân phối hợp pháp, hàng giả đại diện cho một rủi ro mang tính sinh tồn khi tấn công trực tiếp vào hai tài sản quý giá nhất của doanh nghiệp: doanh thu trực tiếp và giá trị uy tín thương hiệu tích lũy. Khi một sản phẩm nhái xuất hiện trên thị trường với ngoại quan tương tự nhưng chất lượng kém cỏi, người tiêu dùng do thiếu thông tin thường vô tình quy trách nhiệm cho thương hiệu gốc. Sự suy giảm niềm tin này dẫn đến tâm lý tẩy chay diện rộng, phá hủy hoàn toàn uy tín mà doanh nghiệp phải mất nhiều thập kỷ xây dựng.
Thực tiễn đấu tranh giai đoạn 2025 - 2026 ghi nhận nhiều vụ án quy mô đặc biệt lớn xâm phạm nghiêm trọng đến các doanh nghiệp chân chính. Vào tháng 7 năm 2026, vụ án MediUSA - MediPhar xảy ra tại Hà Nội bị đưa ra xét xử khi các đối tượng đã sản xuất và tiêu thụ gần 100 tấn thực phẩm chức năng giả gồm 88 mặt hàng khác nhau, thu lời bất chính gần 265 tỷ VNĐ bằng thủ đoạn lập khống chứng từ kế toán, đưa hối lộ để làm lộ thông tin kiểm tra nhằm chiếm đoạt thị phần của các hãng dược chính thống. 
Vào tháng 1 năm 2026, đường dây sản xuất, kinh doanh thuốc và thực phẩm chức năng giả tại Thanh Hóa bị triệt phá, lực lượng chức năng thu giữ 7.170 hộp thuốc điều trị xương khớp, viên Glutathion 600, DHA với số tiền thu lời trên 50 tỷ VNĐ thông qua việc tổ chức xưởng gia công chui tại nhiều tỉnh và phân phối qua mạng lưới đại lý trực tuyến ẩn danh. Cùng thời gian này, mạng lưới kinh doanh 25 tấn mỹ phẩm giả nhập lậu qua cửa khẩu Móng Cái bị phát hiện tại Quảng Trị, Hà Nội và Ninh Bình cho thấy thủ đoạn lập nhiều tài khoản ảo trên các sàn thương mại điện tử để bán phá giá. Tại TP.HCM, cơ sở mỹ phẩm Hikachi do Lâm Thị Kim Nương cầm đầu bị triệt phá năm 2025 do mua hóa chất trôi nổi tại chợ Chợ Lớn tự pha chế, dán nhãn giả "Made in Thailand", "Made in USA" xâm phạm trực tiếp quyền sở hữu trí tuệ của các nhãn hiệu Olay, Vaseline.
Để ứng phó với làn sóng hàng giả, các doanh nghiệp buộc phải chuyển hướng nguồn lực tài chính từ hoạt động nghiên cứu phát triển sản phẩm và mở rộng thị trường sang hoạt động phòng thủ thụ động. Chi phí vận hành bị đẩy lên cao do phải đầu tư vào tem chống giả công nghệ cao, giải pháp xác thực QR mã hóa động, ứng dụng công nghệ chuỗi khối (blockchain) để truy xuất nguồn gốc và duy trì đội ngũ pháp lý chuyên trách. Hơn thế nữa, nạn hàng giả bán phá giá tràn lan trên mạng còn gây ra tình trạng xung đột và đứt gãy nghiêm trọng trong hệ thống phân phối truyền thống khi các đại lý chính thức không thể tiêu thụ được hàng hóa, dẫn đến tâm lý chần chừ nhập hàng mới hoặc đơn phương hủy bỏ hợp đồng hợp tác.
Nguy hiểm trực tiếp đến người tiêu dùng và bước ngoặt pháp lý mới
Tác động của hàng giả đối với người tiêu dùng không dừng lại ở thiệt hại tài chính thuần túy mà đã trở thành mối đe dọa trực tiếp đối với sức khỏe, an toàn tính mạng và quyền lợi hợp pháp của cộng đồng. Các mặt hàng tiếp xúc trực tiếp hoặc đưa vào cơ thể con người như dược phẩm, thực phẩm chức năng giả chứa bột mì, đường hoặc các hợp chất bị cấm khiến người bệnh bỏ lỡ thời điểm vàng trong điều trị y khoa, đối mặt với nguy cơ suy gan, suy thận cấp tính và ngộ độc nặng. Đối với hóa mỹ phẩm giả chứa kim loại nặng như chì, thủy ngân hay Corticoid vượt ngưỡng, người tiêu dùng dễ gặp phải các triệu chứng viêm da dị ứng, hoại tử cấu trúc da và tăng nguy cơ ung thư da. Trong khi đó, các loại linh kiện điện tử, phụ tùng ô tô, xe máy giả làm sai lệch các tiêu chuẩn kỹ thuật an toàn, tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ thiết bị và tai nạn giao thông thảm khốc. Về mặt tâm lý xã hội, việc các đối tượng vi phạm thuê nghệ sĩ, KOLs/KOCs quảng cáo thổi phồng công dụng trên các phiên livestream khiến người dân rơi vào trạng thái khủng hoảng niềm tin sâu sắc khi mua sắm trực tuyến.
Trước diễn biến phức tạp của tình hình, cơ quan quản lý nhà nước tại Việt Nam đã tiến hành cải cách thể chế mang tính bước ngoặt nhằm thiết lập lại kỷ cương thị trường. Trọng tâm là việc Quốc hội thông qua Luật Thương mại điện tử số 122/2025/QH15 (có hiệu lực thi hành từ ngày 1 tháng 7 năm 2026), cùng Nghị định số 248/2026/NĐ-CP ban hành ngày 30 tháng 6 năm 2026 quy định chi tiết thi hành luật, kiến tạo hành lang pháp lý chặt chẽ đối với môi trường kinh doanh số.
Khuôn khổ pháp lý mới đã thay đổi căn bản trách nhiệm của các chủ thể tham gia hệ sinh thái thương mại điện tử thông qua các quy định mang tính bắt buộc:
Xác thực danh tính điện tử: Bắt buộc áp dụng đối với toàn bộ người bán và cá nhân thực hiện livestream bán hàng trên các nền tảng thương mại điện tử, loại bỏ hoàn toàn khả năng ẩn danh để tiêu thụ hàng giả.
Siết chặt trách nhiệm chủ sàn: Quy định trách nhiệm pháp lý của chủ quản nền tảng thương mại điện tử trong việc rà soát, gỡ bỏ thông tin hàng hóa vi phạm quyền sở hữu trí tuệ hoặc hàng giả trong thời hạn tối đa 24 giờ kể từ khi nhận được yêu cầu từ cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Cơ chế ký quỹ tài chính: Áp dụng bắt buộc đối với các nền tảng thương mại điện tử nước ngoài không có đại diện thương mại tại Việt Nam nhằm bảo đảm khả năng thực thi bồi thường thiệt hại cho người tiêu dùng khi xảy ra vi phạm.
Quản lý hoạt động phát trực tiếp: Bắt buộc các nền tảng công khai quy chế hoạt động livestream, thiết lập công cụ cảnh báo hàng hóa có nguy cơ mất an toàn và cơ chế tiếp nhận khiếu nại tức thì từ người xem.
Sự kết hợp đồng bộ giữa Luật Thương mại điện tử 2025, Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật cùng các văn bản sửa đổi về xử phạt hành chính thể hiện tư duy quản lý đã chuyển dịch mạnh mẽ từ kiểm tra thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu, tạo nên hàng rào bảo vệ nhiều lớp để phòng ngừa và xử lý triệt để nạn hàng giả trong kỷ nguyên số.
Tâm An
