Thu hồi số tiền thất thoát trong các vụ án kinh tế: Khó như xuống biển mò kim? (Kỳ 1)

(TH&CL) Trong những vụ án kinh tế được phát hiện và xét xử gần đây như vụ tham nhũng tại Vinashin, vụ siêu lừa Huyền Như hay vụ “bầu Kiên (sắp được đưa ra xét xử), số tiền thiệt hại lên tới hàng nghìn tỷ đồng... Tuy nhiên, theo luật sư Trịnh Cẩm Bình, để thu hồi được số tiền mà các bị cáo đã chiếm đoạt của cá nhân, tổ chức và Nhà nước là điều không dễ. Và để làm được điều đó, phải làm rõ trách nhiệm cá nhân, tập thể cũng như việc định tội danh trong các vụ án.

Ranh giới trách nhiệm mong manh

Việc các “đại án” kinh tế như lừa đảo, cố ý làm trái quy định của Nhà nước hay tham nhũng gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng cho Nhà nước và công dân đã bị phát hiện, điều tra và xử lý nghiêm khiến dư luận hết sức đồng tình. Tuy nhiên, song song với mức án dành cho các bị cáo, thì một vấn đề lớn mà dư luận quan tâm là số tiền thất thoát của Nhà nước, số tiền bị các bị cáo chiếm đoạt của các tổ chức, cá nhân sẽ được thu hồi như thế nào?

Luật sư Trịnh Cẩm Bình, Giám đốc Công ty luật Biển Đông (Đoàn Luật sư TP.Hà Nội) cho biết: Qua thông tin báo chí cũng như những tài liệu được tiếp cận của vụ án, được biết Huỳnh Thị Huyền Như (SN 1978) nguyên là phó phòng quản lý rủi ro ngân hàng Thương mại cổ phần Việt Nam (Vietinbank) chi nhánh TP.HCM, sau đó được bổ nhiệm làm quyền Trưởng phòng giao dịch Điện Biên Phủ) được mệnh danh là “siêu lừa” số 1 Việt Nam, bởi số tiền chiếm đoạt của bị cáo này lên đến gần 4.000 tỷ đồng. Vụ án này đã đưa ra xét xử và tuyên án nhưng có lẽ, điều khiến mọi người đặc biệt quan tâm trong vụ án này là số tiền "chiếm" được, Huyền Như đã làm gì và hiện giờ số tài sản này đang ở đâu. Vấn đề quan trọng nhất là làm thế nào để thu hồi lại số tiền đã bị thất thoát này?

Theo điều tra của cơ quan công an, lấy danh nghĩa là nhân viên của Vietinbank, Huyền Như đã vay 200 tỷ đồng của các tổ chức, cá nhân để kinh doanh bất động sản. Trong khi đó, hầu hết số tiền chiếm đoạt được, Huyền Như đã dùng để trả nợ và chi trả tiền chênh lệch. Một câu hỏi đặt ra là với số vay gốc là 200 tỷ đồng thì số lãi có thể lớn đến mức như vậy không?. Nếu Huyền Như dùng số tiền chiếm đoạt đó để chi trả nợ gốc thì Huyền Như đã trả cho những khoản huy động nào, của ai, bao giờ và số tiền chênh lệch là bao nhiêu. Số tiền này cần phải làm rõ xem Huyền Như chiếm đoạt một mình hay cùng ai chiếm đoạt? Vì ranh giới trách nhiệm của cá nhân và tập thể là rất mong manh, nên theo luật sư Bình, sẽ rất khó trong việc quy trách nhiệm?!

Với số tiền gần 4 nghìn tỷ đồng bị thất thoát, nếu so với số tài sản đã bị kê biên của Huyền Như (230 tỷ đồng) thì chỉ chẳng thấm tháp vào đâu. Vậy làm thế nào để buộc Huyền Như hoàn trả lại toàn bộ số tiền “khủng” mà bị cáo này đã chiếm đoạt?

Trong các vụ án kinh tế, có hai vấn đề quan trọng được đặt ra song hành là xác định tội danh và trách nhiệm dân sự của bị cáo cũng như cách thức thu hồi số tiền, tài sản đã bị chiếm đoạt, khắc phục hậu quả của vụ án. Tuy nhiên, theo phán quyết của tòa án đối với Huyền Như, bị cáo phải có trách nhiệm trả lại toàn bộ số tiền đã chiếm đoạt cho các bị hại. Con số gần 4 nghìn tỷ đồng, không lẽ chỉ mình Huyền Như “ôm”?

Vietinbanhk không thể chối bỏ trách nhiệm!

Liên quan đến vấn đề xác định tội danh đối với bị cáo Huyền Như, nhiều chuyên gia pháp lý cho rằng, Huyền Như có dấu hiệu của tội tham ô tài sản.

Trao đổi với Phóng viên, luật sư Bình cho rằng trong vụ án này, Huyền Như bị truy tố và đưa ra xét xử về hai tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản và làm giả con dấu, tài liệu của cơ quan, tổ chức. Ngay sau khi kết thúc điều tra lần thứ nhất, cơ quan tố tụng đã trả hồ sơ điều tra lại đến hai lần vì hành vi của bị cáo có dấu hiệu của tội tham ô tài sản. Tuy nhiên, kết thúc quá trình điều tra, Huyền Như lại không bị truy tố về tội tham ô tài sản.

Theo Luât sư Bình, đối với những trường hợp tổ chức, cá nhân chấp nhận chuyển tiền vào tài khoản mà Huyền Như chỉ định tại Vietinbank và bị cáo đã sử dụng để tiêu xài cá nhân thì việc truy tố bị cáo về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản” là chính xác. Tuy nhiên, với những trường hợp tổ chức, cá nhân nộp tiền vào tài khoản của họ mở tại Vietinbank và bị Huyền Như chiếm đoạt thì phải bị truy tố về tội tham ô tài sản mới đúng.

Theo nhận định chung của nhiều chuyên gia, qua thực tiễn xét xử các vụ án về tham nhũng, đối với những trường hợp lợi dụng chức vụ, quyền hạn để chiếm đoạt tài sản đều bị truy tố về tội tham ô tài sản. Bà nghĩ sao về việc này?

Theo quy định pháp luật, bất kể tổ chức hay cá nhân gửi tiền vào ngân hàng thì ngân hàng đó có trách nhiệm quản lý, khai thác, sử dụng số tiền đó, đồng thời phải trả gốc và lãi cho khách hàng theo thỏa thuận. Vietinbank là ngân hàng thương mại cổ phần có đa số vốn của Nhà nước. Thời gian trước khi bị bắt, Huyền Như được bổ nhiệm làm quyền Giám đốc phòng giao dịch thuộc Vietinbank, có trách nhiệm kiểm soát, xét duyệt các chứng từ chuyển tiền, rút tiền và giao dịch khác trên tài khoản của ngân hàng... Với chức vụ này, Huyền Như chính là người có trách nhiệm quản lý tài sản của khách hàng tại ngân hàng này.

Trong khi đó, Huyền Như đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn của mình, dùng nhiều thủ thuật gian trá để "rút" tiền của khách hàng mà mình có trách nhiệm quản lý để bỏ vào túi riêng. Theo quy định tại Điều 278 Bộ luật Hình sự và thực tiễn xét xử thì tham ô được hiểu là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã trộm cắp, lừa đảo hoặc lạm dụng tín nhiệm... chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý. Như vậy, trong vụ án này, hành vi của Huyền Như có dấu hiệu của tội tham ô tài sản, là loại tội danh có khung hình phạt nặng hơn tội danh lừa đảo chiếm đoạt tài sản, và cần bị truy tố về tội tham ô tài sản, lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Xung quanh việc bồi thường thiệt hại trong vụ án Huyền Như, nhiều chuyên gia pháp lý cho rằng cần phải quy trách nhiệm cho những cá nhân và cơ quan có liên quan, cụ thể là Vietinbank. Quan điểm của bà về ý kiến trên như thế nào?.

Cơ quan tiến hành tố tụng đã truy tố và xét xử Huyền Như về hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản nên gây ra nhiều thắc mắc cho những bị hại trong vụ án cũng như dư luận nói chung.

Một vấn đề nữa được đặt ra về hình phạt và trách nhiệm bồi thường cho người bị hại liên quan đến tội danh áp dụng đối với Huyền Như. Nếu cơ quan chức năng xác định Huyền Như phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản thì mức án cao nhất là tù chung thân, bất kể số tiền chiếm đoạt có lên đến nhiều nghìn tỷ đồng đi chăng nữa. Trong khi đó, nếu xác định bị cáo phạm tội tham ô thì chỉ cần chiếm đoạt vài tỷ đồng, mức án cao nhất đã là tử hình. Không chỉ khác nhau về khung hình phạt mà việc xác định trách nhiệm dân sự trong việc bồi hoàn lại số tiền đã chiếm đoạt cũng khác nhau.

Nếu xác định Huyền Như phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản thì Vietinbank không phải chịu trách nhiệm bồi thường cho người bị hại mà chỉ mình bị cáo Như phải có trách nhiệm bồi thường toàn bộ số tiền đã chiếm đoạt. Ngược lại, nếu xác định Huyền Như phạm tội tham ô tài sản thì Vietinbank phải liên đới chịu trách nhiệm dân sự, bởi lẽ các cá nhân, doanh nghiệp gửi tiền vào tài khoản hợp pháp mở tại Vietinbank, nhưng lại bị Huyền Như lợi dụng chức vụ, quyền hạn của mình và sơ hở của Vietinbank để chiếm đoạt. Trong trường hợp này, Vietinbank không thể chối bỏ trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho các cá nhân và các tổ chức cơ liên quan.

Lương Liễu