Thực phẩm giả, kém chất lượng bủa vây người mua
Sự bùng nổ của thương mại điện tử và các phiên phát sóng trực tiếp (livestream) đang tái định hình thói quen mua sắm tại Việt Nam. Không còn dừng lại ở các phương thức tiếp thị truyền thống, hoạt động bán hàng qua mạng hiện nay gắn chặt với các nghệ sĩ, người có tầm ảnh hưởng (KOL, KOC), biến không gian số thành thị trường tiêu dùng khổng lồ với nhiều phiên chốt đơn đạt doanh thu hàng chục tỷ đồng. Tuy nhiên, đằng sau những lời giới thiệu có cánh là thực trạng thực phẩm giả, thực phẩm bảo vệ sức khỏe kém chất lượng bủa vây người mua. Việc danh tiếng cá nhân bị biến thành tấm bình phong cho gian lận thương mại không chỉ bào mòn niềm tin xã hội mà còn đẩy rủi ro bệnh tật về phía hàng triệu gia đình.
Trên thực tế, quyết định chi tiền của một bộ phận lớn người tiêu dùng trên mạng chịu sự chi phối mạnh mẽ từ lòng tin dành cho các thần tượng mạng hơn là việc kiểm chứng nhãn mác hay hồ sơ kiểm định. Nhiều chiến dịch tiếp thị cố tình đánh tráo sự yêu mến của công chúng đối với đời tư, lối sống hoặc hoạt động thiện nguyện của người nổi tiếng thành giấy bảo chứng cho chất lượng sản phẩm. Lỗ hổng tâm lý này đã trở thành mảnh đất màu mỡ để các đường dây sản xuất, buôn bán thực phẩm giả bắt tay với giới KOL, KOC nhằm thổi phồng công dụng và trục lợi bất chính.
Mức độ báo động của vấn nạn này thể hiện rõ qua số liệu từ các cơ quan quản lý và tổ chức chuyên ngành. Theo PGS.TS Trần Đáng, Chủ tịch Hiệp hội Thực phẩm chức năng Việt Nam (VAFF), nguyên Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), có tới 80% quảng cáo gây bức xúc trên môi trường số thuộc về các hình thức trá hình, thổi phồng công dụng thực phẩm chức năng như thuốc chữa bệnh và vi phạm đạo đức kinh doanh.
Ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho biết, riêng trong năm 2025, lực lượng Quản lý thị trường cả nước đã kiểm tra, phát hiện và xử lý hơn 23.400 vụ vi phạm liên quan đến hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc xuất xứ và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Đáng chú ý, dữ liệu từ Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước chỉ ra rằng, khoảng 70% lượng hàng hóa vi phạm trên không gian mạng xuất phát trực tiếp từ các gian hàng đăng ký trên sàn thương mại điện tử và mạng xã hội.
Thực tiễn điều tra và xét xử từ năm 2025 đến năm 2026 đã bóc trần hàng loạt sai phạm nghiêm trọng núp bóng tiếp thị số. Điển hình là vụ án thực phẩm bổ sung SuperGreens Gummies (kẹo rau củ Kera) liên quan đến Nguyễn Thị Thái Hằng (Hằng Du Mục), Phạm Quang Linh (Quang Linh Vlogs), Nguyễn Thúc Thùy Tiên cùng ban lãnh đạo Công ty Cổ phần Tập đoàn Chị Em Rọt và đơn vị sản xuất là Công ty Cổ phần Asia Life. Lợi dụng sức hút của người nổi tiếng, nhóm này đã quảng bá sai sự thật rằng một viên kẹo có thể thay thế một đĩa rau xanh, thậm chí dàn dựng cả video về vùng nguyên liệu chuẩn VietGAP không có thật. Bằng thủ đoạn đó, các đối tượng đã bán trót lọt 129.617 hộp kẹo cho 56.385 khách hàng, thu về hơn 17,5 tỷ đồng và thu lợi bất chính hơn 12,4 tỷ đồng.
Kết quả giám định xác định sản phẩm không chứa 10 loại bột rau củ như bản tự công bố, hàm lượng chất xơ thực tế chỉ đạt 0,032g mỗi viên (tương đương 0,935%) nhưng lại chứa tới hơn 33% chất Sorbitol không được ghi trên nhãn. Sau khi Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an khởi tố 5 bị can về tội Sản xuất hàng giả là thực phẩm và Lừa dối khách hàng, đến tháng 11/2025, Tòa án nhân dân TP. Hồ Chí Minh đã tuyên phạt Nguyễn Thúc Thùy Tiên, Phạm Quang Linh và Nguyễn Thị Thái Hằng mỗi bị cáo 2 năm tù về tội Lừa dối khách hàng.
Một vụ án điển hình khác tại Ninh Bình đã lột trần thủ đoạn đánh vào tâm lý phụ huynh có con nhỏ của Lê Văn Hải, chủ kênh TikTok Gia đình Hải Sen với 2,6 triệu lượt theo dõi, cùng Trần Đại Phúc, Giám đốc Công ty TNHH Hải Bé. Các đối tượng đã bán hơn 800.000 sản phẩm qua TikTok Shop, Facebook và Shopee, trong đó riêng thực phẩm bảo vệ sức khỏe Siro ăn ngon Hải Bé tiêu thụ trên 100.000 hộp không có hóa đơn chứng từ chứng minh nguồn gốc. Kết quả kiểm nghiệm cho thấy hàm lượng các vi chất chính tạo nên công dụng sản phẩm gồm Vitamin A, Calci và Vitamin C chỉ đạt dưới 70% so với hồ sơ công bố, đủ căn cứ xác định là hàng giả theo Nghị định số 98/2020/NĐ-CP của Chính phủ. Ngay sau khi Cục An toàn thực phẩm phát lệnh thu hồi sản phẩm trên toàn quốc vào tháng 6/2025, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Ninh Bình đã khởi tố, bắt tạm giam các đối tượng về tội Buôn bán hàng giả là thực phẩm và khởi tố bổ sung tội Trốn thuế với số tiền gần 9 tỷ đồng vào tháng 10/2025.
Đặc biệt nghiêm trọng là đường dây sản xuất sữa bột giả quy mô công nghiệp do Vũ Mạnh Cường và Hoàng Mạnh Hà cầm đầu tại Công ty Cổ phần Dược Quốc tế Rance Pharma và Công ty Cổ phần Dược dinh dưỡng Hacofood Group cùng 27 đồng phạm. Từ năm 2019 đến năm 2025, các đối tượng đã sản xuất và tung ra thị trường 426 lô sản phẩm sữa giả với hơn 187.000 hộp thuộc 84 nhãn hiệu khác nhau, tổng trị giá hơn 54 tỷ đồng và thu lợi bất chính khoảng 39,5 tỷ đồng, đồng thời để ngoài sổ sách kế toán hơn 1.000 tỷ đồng doanh thu gây thiệt hại về thuế hơn 100 tỷ đồng.
Nhiều sản phẩm được quảng bá chứa chiết xuất tổ yến, đông trùng hạ thảo, bột óc chó, mắc ca dành cho trẻ sinh non, phụ nữ mang thai và bệnh nhân tiểu đường nhưng thực tế hoàn toàn không có các thành phần này và chỉ tiêu dinh dưỡng chỉ đạt dưới 70% mức công bố. Ngày 28/9/2026, Tòa án nhân dân TP. Hà Nội đã đưa vụ án ra xét xử với 29 bị cáo và tuyên phạt hai kẻ cầm đầu Vũ Mạnh Cường, Hoàng Mạnh Hà mức án tổng hợp 30 năm tù.
Rút ruột dưỡng chất và những tổn hại khôn lường tới thể chất
Khi thực phẩm giả và hàng hóa trôi nổi len lỏi vào từng bữa ăn, cái giá phải trả không chỉ dừng ở thiệt hại tiền bạc mà là những hệ lụy nặng nề đối với sức khỏe người dùng. Trong vụ kẹo rau củ Kera, kết quả kiểm nghiệm của Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia ghi nhận trong 100g sản phẩm chứa từ 33,4g đến 33,8g Sorbitol, một chất tạo ngọt có tác dụng nhuận tràng thẩm thấu thường dùng làm nguyên liệu thuốc xổ.
Nhà sản xuất và người quảng bá đã cố tình che giấu thành phần này trên nhãn mác để đánh lừa cảm giác của người mua, khiến họ lầm tưởng tác dụng kích thích tiêu hóa nhanh là nhờ chất xơ từ rau củ. Các chuyên gia y tế và dinh dưỡng phân tích rằng, với mỗi viên kẹo nặng 3,2g chứa khoảng 1g Sorbitol, việc sử dụng quá liều hoặc dùng kéo dài cho trẻ nhỏ không theo chỉ dẫn y khoa sẽ gây tiêu chảy cấp tính, mất nước, rối loạn điện giải và tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa. 
Hành vi trục lợi còn nhắm trực diện vào nhóm bệnh nhân có bệnh lý nền. Ở vụ án sữa giả của Rance Pharma và Hacofood Group, các dòng sản phẩm như Colos IQ Diabetes hay Gludiabet Talacmum được thiết kế hướng tới người mắc đái tháo đường, nhóm đối tượng bắt buộc phải kiểm soát nghiêm ngặt chỉ số đường huyết và tỷ lệ dinh dưỡng. Việc doanh nghiệp rút ruột hoạt chất đắt tiền và thay thế bằng nguyên liệu trôi nổi đã trực tiếp phá vỡ phác đồ điều trị. Nhiều người bệnh vì tin lời quảng cáo đã bỏ sữa y tế đạt chuẩn hoặc lơ là thuốc điều trị để dùng sữa giả, dẫn đến nguy cơ biến chứng suy thận mạn, đột quỵ tim mạch và tổn thương thần kinh không thể phục hồi.
Cùng với đó, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc Bệnh viện Bạch Mai đã nhiều lần lên tiếng cảnh báo về tình trạng bệnh nhân nhập viện cấp cứu trong tình trạng nguy kịch sau khi uống các loại trà thảo mộc, viên nang, bột detox giảm cân mua qua mạng xã hội có trộn lén chất cấm Sibutramine.
Theo TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, Sibutramine là hoạt chất đã bị cấm lưu hành trên toàn cầu và tại Việt Nam do độc tính rất cao đối với hệ tim mạch và thần kinh, nhưng các đối tượng sản xuất thực phẩm giả vẫn pha trộn để tạo cảm giác chán ăn cấp tốc, khiến người dùng đối mặt với nguy cơ tăng huyết áp, co mạch, nhồi máu cơ tim, phù não, mù lòa, tổn thương gan thận cấp tính, thậm chí co giật và tử vong.
Trước thực trạng này, TS.DS Chu Quốc Thịnh, Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) cho biết, cơ quan quản lý đã liên tục ban hành văn bản yêu cầu các sàn thương mại điện tử ngừng kinh doanh, gỡ bỏ ngay các sản phẩm giảm cân và thực phẩm bảo vệ sức khỏe vi phạm hoặc chưa được cấp giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố.
Siết chặt quy định để làm sạch không gian mạng
Trước diễn biến phức tạp của tội phạm hàng giả trên không gian mạng, các cơ quan chức năng đã chuyển hẳn từ biện pháp nhắc nhở hành chính sang xử lý hình sự nghiêm khắc. Giai đoạn người nổi tiếng sau khi tiếp tay quảng cáo hàng giả chỉ cần đăng một bài viết xin lỗi qua loa, gỡ bỏ video rồi đổ lỗi cho đội ngũ trợ lý đã chấm dứt.
Ông Lê Quang Tự Do, Cục trưởng Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin điện tử (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) khẳng định, các nghệ sĩ, KOL, KOC khi tham gia quảng cáo trên mạng phải tỉnh táo và chịu trách nhiệm trước pháp luật, những trường hợp vi phạm không chỉ bị xử phạt nghiêm, mà còn bị áp dụng cơ chế hạn chế hình ảnh trên sóng truyền hình, báo chí và các nền tảng biểu diễn.
Hành lang pháp lý hiện hành đã được kiện toàn đồng bộ nhằm bịt kín các kẽ hở trong hoạt động tiếp thị trực tuyến. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 (có hiệu lực từ ngày 1/7/2024) tại Điều 10 và khoản 3 Điều 22 quy định rõ trách nhiệm của bên thứ ba là người có ảnh hưởng, buộc họ phải thông báo minh bạch về việc được tài trợ và chịu trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại nếu cung cấp thông tin sai lệch về sản phẩm mà không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ kiểm chứng tài liệu pháp lý.
Đặc biệt, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quảng cáo số 75/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 16/6/2025 và chính thức có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 bổ sung Điều 15a quy định trực diện về nghĩa vụ của người chuyển tải sản phẩm quảng cáo. Theo đó, các KOL, KOC bắt buộc phải xác minh độ tin cậy của người quảng cáo, kiểm tra tài liệu liên quan đến điều kiện lưu hành của hàng hóa, không được giới thiệu sản phẩm khi chưa nắm rõ tính năng thực tế và phải chịu trách nhiệm trước pháp luật nếu nội dung quảng cáo gian dối. Đối với các hành vi cố tình câu kết sản xuất, buôn bán thực phẩm giả hoặc đánh lừa người mua, chế tài hình sự tại Điều 193 và Điều 198 Bộ luật Hình sự sẽ được áp dụng ở khung hình phạt nghiêm khắc nhất.
Để làm sạch môi trường thương mại điện tử, bên cạnh các chế tài theo Luật Quảng cáo sửa đổi năm 2025 buộc các nền tảng mạng xã hội xuyên biên giới phải gắn nhãn phân biệt nội dung quảng cáo và gỡ bỏ thông tin vi phạm trong vòng 24 giờ theo yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, các sàn giao dịch cần siết chặt cơ chế tiền kiểm. Mọi gian hàng kinh doanh thực phẩm bảo vệ sức khỏe bắt buộc phải xuất trình giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố sản phẩm, giấy xác nhận nội dung quảng cáo và hóa đơn chứng từ hợp lệ trước khi được mở tính năng bán hàng hoặc phát sóng trực tiếp. Đồng thời, dữ liệu doanh thu từ các phiên livestream và đơn hàng thu hộ cần được kết nối liên thông theo thời gian thực với cơ quan thuế và lực lượng Quản lý thị trường để truy vết tận gốc dòng tiền gian lận.
Đối với những người có sức ảnh hưởng, các bản án nghiêm khắc trong thời gian qua là bài học đắt giá cho thấy danh tiếng luôn phải song hành cùng trách nhiệm pháp lý và đạo đức nghề nghiệp. Tôn trọng sự thật, thẩm định độc lập hồ sơ pháp lý của sản phẩm và đặt sự an toàn của cộng đồng lên trên lợi nhuận là nguyên tắc bắt buộc. Về phía người tiêu dùng, mỗi cá nhân cần từ bỏ thói quen mua sắm theo hiệu ứng đám đông hoặc tin vào lời hứa hẹn truyền miệng trên livestream, chủ động kiểm tra thông tin công bố của sản phẩm trên cổng dữ liệu của Bộ Y tế và kịp thời tố giác các dấu hiệu hàng giả tới cơ quan chức năng để góp phần bảo vệ sức khỏe bản thân cũng như sự lành mạnh của thị trường số.
Tâm An
