Nghịch lý từ năng lực xuất khẩu và sức mua nội địa
Thủy sản Việt Nam đã xây dựng được vị thế đáng kể trên bản đồ thương mại quốc tế. Tôm, cá tra, cá ngừ, mực và nhiều sản phẩm chế biến không chỉ hiện diện tại các thị trường lớn mà còn từng bước nâng cao giá trị nhờ đầu tư vào công nghệ, quản trị chất lượng và phát triển chuỗi cung ứng.
Thế nhưng, phía sau những con số xuất khẩu ấn tượng là một khoảng trống đáng chú ý: thị trường nội địa chưa được khai thác tương xứng với năng lực sản xuất.
Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), khoảng 90% sản lượng của các doanh nghiệp hội viên phục vụ xuất khẩu, trong khi chỉ khoảng 10% tiêu thụ trong nước. Tỷ lệ này cho thấy phần lớn năng lực chế biến hiện vẫn hướng ra bên ngoài, dù Việt Nam sở hữu thị trường hơn 100 triệu dân với nhu cầu thực phẩm ngày càng đa dạng.
Theo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, quy mô thị trường thủy, hải sản nội địa ước khoảng 1 tỷ USD mỗi năm, với mức tiêu thụ bình quân khoảng 40kg/người/năm. Đây là nền tảng cho thấy dư địa phát triển vẫn còn lớn, đặc biệt khi người tiêu dùng đang thay đổi cách lựa chọn thực phẩm.
Trong năm 2025, tổng sản lượng thủy sản đạt khoảng 9,95 triệu tấn, tăng 3% so với năm trước; kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 11,3 tỷ USD. Riêng 8 tháng năm 2026, xuất khẩu thủy sản đạt khoảng 7,94 tỷ USD, tăng 10,9%.
Những kết quả này đặt ra một câu hỏi về chiến lược thị trường: Khi doanh nghiệp đã có khả năng sản xuất sản phẩm đạt chuẩn quốc tế, tại sao chưa thể biến một phần năng lực đó thành lợi thế ngay trên sân nhà?
Từ hàng xuất khẩu đến sản phẩm phù hợp bữa ăn Việt
Khoảng cách giữa sản phẩm thủy sản xuất khẩu và nhu cầu tiêu dùng trong nước không chỉ nằm ở chất lượng, mà còn ở cách phát triển sản phẩm, giá bán và hệ thống phân phối.
Đối với nhiều gia đình, thủy sản tươi sống vẫn là lựa chọn phổ biến. Tuy nhiên, nhịp sống đô thị, sự phát triển của hệ thống bán lẻ hiện đại và nhu cầu tiết kiệm thời gian đang thúc đẩy xu hướng sử dụng thực phẩm sơ chế, cấp đông, đóng gói theo khẩu phần hoặc chế biến sẵn.
Đây là cơ hội để doanh nghiệp xuất khẩu khai thác lợi thế sẵn có. Các dây chuyền cấp đông, chế biến sâu, kiểm soát an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc vốn được đầu tư để phục vụ thị trường nước ngoài có thể trở thành nền tảng phát triển sản phẩm cho người tiêu dùng Việt Nam.
Tuy nhiên, đưa hàng xuất khẩu về bán trong nước không đơn giản là thay đổi nhãn mác. Doanh nghiệp cần nghiên cứu thị hiếu, điều chỉnh quy cách đóng gói, khẩu vị, phân khúc giá và lựa chọn kênh phân phối phù hợp. Sản phẩm tiện lợi nhưng giá quá cao sẽ khó tiếp cận số đông; ngược lại, sản phẩm giá cạnh tranh nhưng thiếu thông tin về nguồn gốc cũng khó tạo dựng niềm tin.
Sự phát triển của logistics lạnh, thương mại điện tử và hệ thống phân phối hiện đại đang mở thêm lựa chọn cho doanh nghiệp. Từ siêu thị, cửa hàng tiện lợi đến các nền tảng bán hàng trực tuyến, thủy sản chế biến có thể tiếp cận người tiêu dùng ở nhiều khu vực hơn, thay vì phụ thuộc vào một số kênh truyền thống.
Về dài hạn, thị trường nội địa cần được nhìn nhận như một cấu phần trong chiến lược phát triển ngành, không phải phương án xử lý khi xuất khẩu gặp khó. Việc đa dạng hóa đầu ra giúp doanh nghiệp giảm phụ thuộc vào một số thị trường, thử nghiệm sản phẩm mới và nâng tỷ trọng chế biến sâu.
Định hướng này cũng phù hợp với Chiến lược phát triển thủy sản Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045 theo Quyết định số 339/QĐ-TTg, trong đó nhấn mạnh yêu cầu nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh.
Khi thị trường nội địa được đầu tư bài bản, ngành thủy sản có thể hình thành thế cân bằng hơn giữa xuất khẩu và tiêu dùng trong nước. Sức mua của hơn 100 triệu dân không chỉ giúp mở rộng đầu ra, mà còn tạo động lực để doanh nghiệp nâng cấp sản phẩm, xây dựng thương hiệu và gia tăng giá trị ngay từ những khâu gần người tiêu dùng nhất.
Nam Sơn (t/h)
