Thách thức từ mô hình tăng trưởng truyền thống
TP.HCM với diện tích hơn 6.772 km2, dân số khoảng 14 triệu người; có lợi thế đặc biệt trong giao thương quốc tế. TP.HCM đang đóng góp 23,5% GDP; 30% ngân sách cả nước.
Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng truyền thống dựa chủ yếu vào mở rộng vốn đầu tư; công nghiệp gia công, lao động chi phí thấp, phát triển BĐS… đang dần giảm hiệu quả. Hệ số ICOR cao; năng suất lao động tăng trưởng chậm; đóng góp của khoa học công nghệ vào TPF còn hạn chế. Nếu không chuyển đổi kip thời, động lực tăng trưởng của thành phố suy yếu dần.
Trước yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới,, chuyển đổi mô hình phát triển dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và kinh tế số không chỉ là xu hướng tất yếu, mà là yêu cầu mang tính chiến lược để thành phố duy trì vai trò đầu tàu và nâng cao sức cạnh tranh quốc tế.
Chuyển đổi xanh trong kỷ nguyên số đang là cơ hội, những cũng là thách thức trong bối cảnh toàn cầu hóa đang bị phân mảng, trong bối cảnh các vấn đề địa- chính trị thế giới diễn biến phức tạp, nên viêc thu hút đầu tư FDI thế hệ mới đòi hỏi các quốc gia đang phát triển phải có lợi thế cạnh tranh vượt trội về thế chế và môi trương đầu tư và hệ sinh thái khởi nghiệp.
Hiện nay, TP.HCM vẫn đang tập trung cho 4 nhóm ngành công nghiệp chủ lực và 9 nhóm ngành dịch vụ chủ yếu đang đòi hỏi phải chuyển đổi xanh và chuyển đổi số nhằm nâng cao hàm lượng giá trị gia tăng trong cơ cấu giá trị và đáp ứng đòi hỏi của thị trường. Đây chính là thách thức trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng.
Triển vọng trở thành trung tâm kinh tế tầm khu vực
Theo TS. Trần Du Lịch, nếu TP.HCM duy trì tốc độ tăng trưởng khoảng 10% mỗi năm trong 20 năm tới, quy mô kinh tế thành phố có thể đạt khoảng 830 tỷ USD vào năm 2045. Khi đó, với quy mô dân số khoảng 17–18 triệu người, GDP bình quân đầu người của thành phố có thể đạt khoảng 50.000 USD.
“Chỉ cần duy trì tăng trưởng bình quân khoảng 10% trong thời gian dài, quy mô kinh tế của TP.HCM sẽ tăng rất nhanh. Nếu năm 2025 đạt hơn 120 tỷ USD thì đến năm 2035 có thể đạt khoảng 310 tỷ USD, và đến năm 2045 có thể lên tới khoảng 830 tỷ USD”, TS Trần Du Lịch phân tích.
Con số này tương đương với quy mô của nhiều đô thị lớn trong khu vực và sẽ đưa TP.HCM trở thành một trung tâm kinh tế có tầm ảnh hưởng. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất không phải là đạt mức tăng trưởng cao trong một năm, mà là duy trì tốc độ tăng trưởng ổn định trong nhiều năm liên tiếp.
“Không có quốc gia nào phát triển mà tốc độ tăng trưởng lúc lên lúc xuống thất thường. Điều quan trọng là duy trì tăng trưởng cao và bền vững trong thời gian dài”, ông nhấn mạnh.
Cũng theo TS. Trần Du Lịch, để đạt được mục tiêu tăng trưởng hai con số trong dài hạn, TP.HCM cần chuyển đổi mạnh mẽ mô hình tăng trưởng. Trong nhiều năm qua, tăng trưởng của thành phố chủ yếu dựa vào mở rộng vốn đầu tư và lao động. Tuy nhiên, trong giai đoạn tới, cần chuyển sang tăng trưởng dựa vào năng suất, đổi mới sáng tạo và khoa học công nghệ.
TS. Trần Du Lịch đề xuất, thành phố nghiên cứu mô hình tăng trưởng “hai tốc độ”. Theo đó, các ngành công nghiệp và dịch vụ truyền thống có thể duy trì mức tăng trưởng ổn định, trong khi các lĩnh vực mới như công nghệ cao, kinh tế số, tài chính quốc tế và đổi mới sáng tạo cần được thúc đẩy với tốc độ tăng trưởng cao hơn. Bên cạnh đó, thành phố cần tập trung vào ba trụ cột quan trọng.
Thứ nhất là cải thiện môi trường đầu tư và thể chế kinh tế, tận dụng các cơ chế đặc thù để xây dựng những chính sách cụ thể, phù hợp với từng lĩnh vực phát triển.
Thứ hai là đầu tư vào hạ tầng chiến lược, bao gồm hệ thống giao thông, cảng biển, cảng hàng không và hạ tầng logistics. Chi phí logistics hiện vẫn chiếm tỷ trọng khá cao trong hoạt động của doanh nghiệp. Vì vậy, thành phố nên đặt mục tiêu giảm dần chi phí logistics mỗi năm nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh.
Thứ ba là đầu tư mạnh vào hạ tầng số và năng lượng sạch, hai yếu tố nền tảng để thúc đẩy chuyển đổi số và chuyển đổi xanh trong nền kinh tế.
Những giải pháp trọng tâm
Để mục tiêu tăng trưởng kinh tế đạt 2 con số, TS Trần Du Lịch đề xuất các giải pháp trọng tâm như: Thứ nhất: Trung ương đã trao quyền tự chủ về thế chế mạnh hơn cho chính quyền thành phố, theo tinh thần Nghị quyết 260 của Quốc hội. Do đó, trước hết thành phố cần cụ thể bằng chính sách đối với các lĩnh vực như: Thể chế hóa thí điểm ‘sand-box chính sách” đối với fintech, kinh tế số, AI, TTTCQT, các mô hình kinh doanh mới. Thành phố có thể quyết định nhanh về đầu tư, đất đai, ngân sách khoa học công nghệ, thu hút nhân tài…mà không phải theo cơ chế “ xin –cho” như trước đây, nhất là thu hút các nhà đầu tư chiến lược.
Thứ hai là tập trung nguồn lực phát triển hạ tầng chiến lược: Giao thông kết nối thuận lợi nhất với hệ thống cảng biển- cảng hàng không và hệ thống cảng cạn (ICD); Hệ thống logistics cho Vùng và liên vùng cần đặt chỉ tiêu giảm chi phí logistics hăng năm; Bảo đảm tiến độ và lộ trình hoàn thành mục tiêu xây dựng hệ thống đường sắt đô thị theo tinh thần Nghị quyết 188/2025/QH15 giai đoạn 2026-2035 và giai đoạn tiếp theo; Hạ tầng số và chuyển đổi số.
Thứ ba là hình thành Quỹ đổi mới sáng tạo và đầu tư mạo hiểm quy mô lớn. Quỹ này hoạt động theo nguyên tắc thị trường, đầu tư với khu vực tư nhân để hỗ trợ startup công nghệ; doanh nghiêp spin-up từ trường đại học và các dự án R&D; Nhà nước đóng vai trò vốn mồi, kích hoạt vốn xã hội.
Thứ tư là ưu tiên thu hút FDI thế hệ mới gắn với chuyển giao công nghệ. Thay tiêu chí lựa chon nhà đầu tư, từ “quy mô vốn” sang “hàm lượng công nghệ, R&D và giá trị gia tăng”. Khuyến khích đặt trung tâm thiết kế chip, trung tâm nghiên cứu, phòng thí nghiệm, thay vì chỉ gia công, đóng gói. Cần cơ chế yêu cầu liên kết với doanh nghiệp nội địa.
Thứ năm là triển khai tinh thần Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị về kinh tế nhà nước, thành phố tiến hành tổ chức lại lực lượng DNNN thuộc thành phố, đề dồn nguồn lực đầu tư phát triển hạ tầng số và dữ liệu như một loai hạ tầng chiến lược. Đầu tư đồng bộ trung tâm dữ liệu lớn, điện toán đám mây, 5G/6G nền tảng dũ liệu mở và chính quyền số. Dữ liệu công phải được chia xẻ để doanh nghiệp phát triển các dịch vụ sáng tạo. Cắt giảm tối đa thủ tục giấy tờ, chuyển sang 100% dịch vụ công trực tuyến.
Thứ sáu là cách mạnh mẽ giáo dục và thị trường lao động chất lượng cao. Tâp trung đào tạo STEM, bán dẫn, AI, tự động hóa, công nghệ sinh học. Tăng liên kết giữa doanh nghiệp-đại học-viện nghiên cứu. Xây dựng cơ chế thu hút chuyên gia quốc tế, Việt kiều, nhân tài trong nước bằng chính sách đãi ngộ cạnh tranh và môi trường làm việc thuận lợi.
Thứ bảy là cấu trúc không gian phát triển đô thị theo mô hình "đô thị sáng tạo”. Hình thành các cụm đổi mới sáng tạo ở thành phố Thủ Đức (cũ), khu công nghệ cao; các trung tâm tài chính - thương mại - logistics thông minh; kết mối cảng biển, cảng hàng không- khu thương mại tự do (FTZ). Quy hoach phải gắn chặt với giao thông, nhà ở, nơi làm việc và hệ sinh thái khởi nghiệp.
Thứ tám là đẩy chuyển đổi xanh song hành với chuyển đổi số. Khuyến khích công nghiệp sạch, năng lượng tái tạo, kinh tế tuần hoàn và giao thông điện hóa. TP.HCM phải là đô thị thông minh, xanh và bền vững, tạo nền tảng cho lợi thế cạnh tranh mới trong thu hút đầu tư toàn cầu.
Thứ chín là bên cạnh chính sách hỗ trợ cho start- up trong lĩnh vực công nghệ cao, cần chính sách hỗ trợ cho doanh nghiệp nhỏ và hộ sản xuất kinh doanh chuyển đổi xanh và chuyển đổi số, thích ứng với xu hướng phát triển, giảm thiểu quá trình sàn lọc doanh nghiệp thái quá gây ra các hệ quả xã hội.
Cuối cùng là chuyển đổi mô hình phát triển, lấy khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo làm động lực phát triển, đòi hỏi tính đồng bộ và hệ thống trong chính sách và giải pháp thực thi, nên cần thiết phải xây dựng thành “ Chương trình chuyển đổi mô hình phát triển mới” , với hệ thống quan điểm và chính sách đồng bộ. Những nội dung này sẽ tích hợp vào Quy hoạch tổng thế thành phố (Điều chỉnh và tích hợp quy hoạch kt-xh và quy hoạch chung) giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn 2050 đang tiến hành thực hiện.
L.T
