Tăng về lượng, giảm về trị giá
Theo số liệu của Cục Hải quan, xuất khẩu gạo tính đến ngày 15/3/2026 đạt khoảng 1,74 triệu tấn, trị giá đạt khoảng 826,2 triệu USD, giá gạo xuất khẩu bình quân đạt 477,6 USD/tấn. So với cùng kỳ năm 2025, tăng 2,3% về lượng, giảm 8,7% về trị giá, giá gạo xuất khẩu bình quân giảm 10,7%.
Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương) cho biết: Các thị trường chính nhập khẩu gạo trong 2 tháng đầu năm 2026 là: Philippines tiếp tục là thị trường nhập khẩu gạo lớn nhất của Việt Nam, chiếm tỷ trọng 55,86% tổng lượng gạo xuất khẩu của cả nước, đạt 711.264 tấn, tăng 30% so với cùng kỳ năm 2025. Đứng thứ 2 là thị trường Trung Quốc, chiếm khoảng 14% tổng xuất khẩu gạo của Việt Nam, đạt 178.165 tấn, tăng 143,7% so với cùng kỳ năm 2025. Tiếp đó là thị trường Ghana, chiếm khoảng 6,81% tổng lượng xuất khẩu gạo của cả nước, đạt 86.674 tấn, giảm 22,7% so với cùng kỳ năm 2025.
Một số thị trường đạt sự tăng trưởng: Malaysia (tăng 155%), Úc (tăng 30,6%),... Một số thị trường sụt giảm so với cùng kỳ 2025: Hongkong (giảm 16,1%), Singapore (giảm 31,2%), Senegal (giảm 53,11%), Bờ Biển Ngà (giảm 68,5%), Indonesia (giảm 81,7%)...
Chủng loại gạo xuất khẩu của Việt Nam trong 2 tháng đầu năm 2026: Xuất khẩu gạo trắng các loại vẫn tiếp tục chiếm tỷ trọng lớn, đạt gần 60,4% (trong đó: Gạo 5% là 55,76%, còn lại chủng loại gạo khác); tiếp đến chủng loại gạo thơm các loại chiếm 25,98% tổng lượng xuất khẩu; đứng thứ 3 là gạo nếp, chiếm 4,57% tổng lượng xuất khẩu.
Ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu cho biết: Xuất khẩu gạo ghi nhận nhu cầu nhập khẩu tăng cao (tại thời điểm 2 tháng đầu năm) từ một số thị trường truyền thống của Việt Nam như: Philippines, Trung Quốc, Malaysia…
Sự quay trở lại của thị trường Philippines sau khi nước này dỡ bỏ lệnh tạm ngừng nhập khẩu gạo, nhu cầu nhập khẩu gạo từ Trung Quốc tăng cao để phục vụ nhu cầu trong dịp Tết nguyên đán là yếu tố hỗ trợ, giúp tăng lượng xuất khẩu gạo của Việt Nam, cũng như giảm tải phần nào áp lực đối với giá gạo Việt Nam thời gian qua.
Tuy nhiên, xuất khẩu gạo 2 tháng đầu nămghi nhận sự sụt giảm từ khu vực thị trường châu Phi sau khi đạt được sự tăng trưởng ấn tượng trong năm 2025 như: Thị trường Bờ Biển Ngà giảm 68,5%, thị trường Ghana giảm 22,7%.
Xuất khẩu các chủng loại gạo có giá trị cao, phù hợp với nhu cầu thị trường và ưu thế của Việt Nam ngày càng tăng mạnh như: Gạo thơm, ST các loại, gạo trắng cao cấp. Cơ cấu thị trường dần chuyển dịch tích cực, đa dạng hóa theo định hướng đề ra tại Chiến lược phát triển thị trường xuất khẩu gạo của Việt Nam đến năm 2030. Bên cạnh các thị trường truyền thống như Trung Quốc, Philippines, xuất khẩu gạo cũng đã mở rộng sang các thị trường “khó tính” như Nhật Bản, châu Âu,… với giá trị cao (tuy khối lượng chưa lớn). Điều này cho thấy, chất lượng gạo của Việt Nam ngày càng gia tăng và đáp ứng được yêu cầu khắt khe từ các thị trường khó tính đồng thời cho thấy sự tận dụng tốt ưu đãi của các Hiệp định.
Cơ hội và thách thức
Theo các chuyên gia và doanh nghiệp, năm 2026 xuất khẩu gạo có nhiều cơ hội nhưng cũng không ít thách thức.
Theo báo cáo mới nhất từ Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA), dự kiến nhập khẩu gạo của một số nước, khu vực: Philippines 5,5 triệu; Malaysia: 1,7 triệu tấn; Indonesia 800.000 tấn; EU 2,3 triệu tấn. USDA đã điều chỉnh lượng gạo nhập khẩu của Trung Quốc tăng 100.000 tấn, lên mức 3,1 triệu tấn do nhu cầu nhập khẩu gạo tăng và giữ dự báo mức nhập khẩu của Bangladesh ổn định ở mức 1,0 triệu tấn.
Trong khi đó, các nước xuất khẩu gạo Thái Lan: Giảm 300.000 tấn so với dự báo trước, xuống mức 7,2 triệu tấn do sự cạnh tranh của gạo Ấn Độ. Các nước còn lại vẫn giữ nguyên dự báo xuất khẩu (Pakistan 4,8 triệu tấn, Ấn Độ 25 triệu tấn, Campuchia 4 triệu tấn).
Xuất khẩu gạo Việt Nam thêm cơ hội là Philippines quay trở lại nhập khẩu từ tháng 1 năm 2026, dự báo có sự thay đổi về thuế nhập khẩu và quy định về nhập khẩu gạo nhưng là yếu tố thúc đẩy xuất khẩu gạo của Việt Nam trong năm 2026. Sự quay trở lại nhập khẩu từ các thị trường truyền thống: Trung Quốc, Bangladesh, châu Phi,..
Chất lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam ngày càng được nâng cao, gia tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường thế giới.
Bên cạnh những cơ hội, trước mắt xuất khẩu gạo vẫn đối mặt với không ít thách thức. Cục Xuất nhập khẩu dự báo, từ tháng 3 xuất khẩu gạo Việt Nam sang các thị trường sẽ bị ảnh hưởng bởi yếu tố: Xung đột tại khu vực Trung Đông ảnh hưởng đến xuất khẩu gạo Việt Nam sang các thị trường do chi phí logistics quốc tế (bảo hiểm tăng, thời gian vận chuyển kéo dài 10 -15 ngày), nguồn cung đầu vào bị siết chặt, tăng chi phí (phân bón, giá dầu) đồng thời chi phí vận chuyển trong nước tăng 20.000 – 30.000 đồng/tấn gạo;
Áp lực cạnh tranh từ các quốc gia xuất khẩu gạo lớn như: Thái Lan, Ấn Độ, Pakistan. Tình trạng thiếu hụt container rỗng phục vụ đóng hàng số lượng lớn gây khó khăn cho hoạt động xuất khẩu. Các hãng tàu thường xuyên điều chỉnh giá cước, thay đổi lịch trình hoặc cắt giảm một số tuyến vận chuyền đến khu vực Trung Đông, ảnh hưởng đến việc đặt chỗ tàu và container và tiến độ thực hiện một số hợp đồng xuất khẩu gạo.
Giá một số nguyên vật liệu đầu vào cũng tăng theo, điển hình như giá hạt nhựa phục vụ sản xuất bao bì tăng theo giá dầu và chi phí vận chuyển, khiến chi phí bao bì tăng khoảng 1.000 đồng/bao loại 50kg.
Một số thương nhân gặp khó khăn trong việc thực hiện hợp đồng do phải điều chỉnh tiến độ giao hàng, kéo dài thời gian thanh toán hoặc phát sinh chi phí bảo quản hàng hóa. Các giao dịch mua bán với khách hàng tại khu vực Trung Đông và châu Phi cũng bị ảnh hưởng và một số khách hàng tại thị trường châu Á như Philippines cũng đang gặp khó khăn do giá cước vận tải biển và các chi phí liên quan tăng cao.
Với mức giá giao dịch trước đây, nhiều doanh nghiệp có nguy cơ phát sinh lỗ. Điều này khiến doanh nghiệp tạm hoãn một số đơn hàng, chờ phản hồi từ phía khách hàng và thận trọng hơn trong việc ký kết hợp đồng mới trong bối cảnh thị trường còn nhiều biến động. Xuất khẩu sang khu vực thị trường Trung Đông bị ảnh hưởng do gián đoạn vận chuyển, đặc biệt các thị trường Iraq, Tiểu Vương quốc Ả rập thống nhất (UAE).
Tại Hội nghị, ông Trần Quốc Tuấn, Giám đốc Sở Công thương tỉnh Vĩnh Long chia sẻ: “Chúng ta đang đối mặt với một “cơn gió ngược” từ thị trường quốc tế, khi Indonesia và Philippines có những điều chỉnh mạnh mẽ về chính sách nhập khẩu. Cùng với đó, các chỉ số kinh tế trong nước đang tạo áp lực cực lớn lên chuỗi giá trị lúa gạo: Giá xăng dầu tăng đẩy phí vận chuyển tăng khoảng 30%; Giá phân bón, vật tư nông nghiệp tăng từ 15-20%; lãi vay ngân hàng hiện vọt lên mức 9,5% (trong khi cùng kỳ chỉ 5,5%), cùng với “Room tín dụng” bị bó hẹp khiến doanh nghiệp thu mua như bị 'thắt hầu bao'; xuất khẩu gạo sụt giảm trên 30%, đòi hỏi chúng ta phải thay đổi tư duy “Không chỉ bán cái mình có, mà phải bán cái thị trường cần".
Tìm giải pháp xuất khẩu gạo dài hạn
Để vượt qua thách thức khó khăn, để hạt gạo thực sự “cất cánh”, ông Trần Quốc Tuấn, Giám đốc Sở Công thương tỉnh Vĩnh Long đề nghị Chính phủ, Bộ Công Thương quan tâm: Có cơ chế, chính sách thu mua tạm trữ lúa gạo đủ mạnh cho khu vực ĐBSCL để giữ nhịp thị trường. Hỗ trợ gói lãi vay ưu đãi, cố định và mở rộng “Room tín dụng” riêng cho các doanh nghiệp thu mua lúa gạo. Đẩy mạnh ngoại giao kinh tế để mở rộng các thị trường mới, đồng thời kết nối sâu hơn với các hệ thống phân phối nội địa như siêu thị: Go, CoopMart… nhằm đưa gạo OCOP vào từng bữa cơm gia đình Việt. Có giải pháp kiểm soát tốt gạo nhập khẩu nhưng vẫn tuân thủ các hiệp định thương mại đã ký, nhất là gạo Ấn Độ.
Ông Phạm Hoàng Lâm, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Lam Rice Group Inc, kinh doanh lúa gạo từ năm 1987, cho rằng: “Chúng ta bán gạo nhiều nhưng giá trị gia tăng vẫn nằm ở khâu trung gian và hệ thống phân phối quốc tế. Điều này có nghĩa là Việt Nam đang làm tốt phần “làm ra sản phẩm”, nhưng chưa làm chủ phẩn “bán sản phẩm đến người tiêu dùng cuối cùng”.
Theo đó, ông Phạm Hoàng Lâm đề xuất 4 giải pháp: Xây dựng thương hiệu gạo quốc gia thực sự: Không phải là “Vietnam Rice” mà phà phải “Vietnam Premium Ríce-có định vị rõ ràng, có tiêu chuẩn, có câu chuyện. Trong đó, ST 25 (gạo ngon nhất thế giới) có thể là sản phẩm dẫn dắt, giống như Thái Lan có Hom Mali.
Phát triển doanh nghiêp đầu tàu: Ngành gạo Việt Nam cần 5-10 doanh nghiệp đủ mạnh để cạnh tranh quốc tế. Những doanh nghiệp này có vốn, có chiến lược, có hệ thống toàn cầu, không chỉ xuất khẩu mà xây dựng thị trường.
Xây dựng hệ thống phân phối tại nước ngoài (mở công ty tại nước ngoài, xây kho tại nước ngoài, đưa hàng vào hệ thống bán lẻ), như đưa gạo Việt vào hệ thống Costco và các siêu thị khác tại Hoa Kỳ và các quốc gia châu Âu, nếu không có hệ thống phân phối, không thể làm chủ thị trường. Thành lập trung tâm giao dịch quốc tế tại Việt Nam (minh bạch giá, kết nối buyer toàn cầu, nâng vị thế quốc gia.
“Ngoài chiến lược dài hạn, doanh nghiệp rất mong giảm chi phí logistic, hỗ trợ tín dụng thu mua lúa, đơn giản hóa thủ tục nhập khẩu. Đây là những yếu tố giúp doanh nghiệp tăng sức cạnh tranh ngay lặp tức”, ông Phạm Hoàng Lâm nêu quan điểm.
Đến dự và phát biểu tại Hội nghị, Thứ trưởng Bộ Công thương Phan Thị Thắng đề nghị: Các cơ quan chuyên môn thuộc Bộ, các địa phương, doanh nghiệp cần quan tâm tận dụng tốt các cơ hội và lợi thế để đẩy mạnh xuất khẩu gạo, nhất là các lợi thế Hiệp định thương mại tự do (FTA); tiếp tục quan tâm rà soát, tháo gỡ và thúc đẩy thực hiện tốt Quyết định 583/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Chiến lược phát triển thị trường xuất khẩu gạo Việt Nam đến năm 2030.
Các đơn vị, doanh nghiệp cần đoàn kết “vì màu cờ, sắc áo”, thực hiện tốt chiến lược xuất khẩu và có giải pháp đảm bảo tốt vùng nguyên liệu, giữ giá, xây dựng thương hiệu, nâng cao chuỗi giá trị sản phẩm. Về dài hạn, ngành lúa gạo cần tiếp tục tái cơ cấu theo hướng nâng cao chất lượng, giá trị gia tăng và phát triển bền vững, đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường quốc tế…
Huỳnh Biển
