Kỷ lục về con số nhưng chưa tương xứng về nội lực
Báo cáo từ Cục Thống kê cho thấy, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả năm 2025 đạt 930,05 tỷ USD, tăng 18,2% so với năm trước. Trong đó, xuất khẩu đạt 475,04 tỷ USD và nhập khẩu đạt 455,01 tỷ USD, giúp cán cân thương mại duy trì mức xuất siêu trên 20 tỷ USD. Đây là những con số cho thấy sức chống chịu đáng kinh ngạc của nền kinh tế Việt Nam trước những biến động toàn cầu.
Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) vẫn là một bài toán lớn khi khối này chiếm tới 77,3% tổng kim ngạch xuất khẩu. Ngược lại, khu vực kinh tế trong nước ghi nhận sự sụt giảm 6,1% so với năm trước. Nhóm hàng công nghiệp chế biến dù chiếm tỷ trọng áp đảo gần 89% nhưng chủ yếu vẫn nằm ở phân khúc gia công, lắp ráp. Theo TS Lê Quốc Phương, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin Công nghiệp và Thương mại, Việt Nam đang là "cường quốc xuất khẩu kim ngạch cao nhưng giá trị gia tăng thấp", khiến lợi ích thực tế thu được chưa tương xứng với công sức bỏ ra.
Điểm nghẽn từ chuỗi cung ứng và khả năng tận dụng FTA
Cấu trúc thị trường xuất nhập khẩu năm 2025 tiếp tục bộc lộ sự thiếu cân bằng khi Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu lớn nhất (153,2 tỷ USD), còn Trung Quốc lại là thị trường nhập khẩu lớn nhất (186 tỷ USD). Việc nhập siêu lớn từ Trung Quốc và ASEAN phản ánh sự phụ thuộc sâu sắc vào chuỗi cung ứng nguyên liệu đầu vào của khu vực, gây rủi ro lớn khi các thị trường này biến động chính sách hoặc gặp sự cố cung ứng.
Bên cạnh đó, dù sở hữu "tấm hộ chiếu hội nhập" với 17 FTA đã ký kết, thực tế chỉ có khoảng 30% doanh nghiệp Việt Nam khai thác hiệu quả các ưu đãi này. Phần lớn doanh nghiệp vẫn lúng túng trước các rào cản kỹ thuật khắt khe, quy định về quy tắc xuất xứ hoặc chưa đủ năng lực để đáp ứng các tiêu chuẩn xanh từ những thị trường cao cấp như EU hay Hoa Kỳ.
Năm 2026, chuyển dịch trọng tâm từ "lượng" sang "chất"
Bước sang năm 2026, triển vọng xuất nhập khẩu được dự báo sẽ tiếp tục tích cực nhờ sự phục hồi nhu cầu tiêu dùng toàn cầu. Tuy nhiên, TS Lê Quốc Phương nhấn mạnh, trọng tâm của giai đoạn này phải là chuyển dịch từ tăng trưởng theo lượng sang tăng trưởng theo chất. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp Việt phải tăng hàm lượng công nghệ, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và bắt đầu xây dựng thương hiệu riêng thay vì chỉ hài lòng với vai trò gia công.
Một tín hiệu lạc quan là sự chủ động của nhiều doanh nghiệp trong việc chuẩn hóa chuỗi cung ứng. Việc các kho lạnh và nhà máy chiếu xạ của TOANPHAT Group vừa được cấp mã EU Code để bảo quản thủy sản đông lạnh xuất khẩu sang châu Âu là minh chứng cho thấy doanh nghiệp nội địa đang từng bước vượt qua các tiêu chuẩn khắt khe nhất. Để đi xa hơn trong năm 2026, việc nâng cao năng lực cạnh tranh, tối ưu chi phí và tuân thủ nghiêm ngặt các quy định FTA sẽ là bốn trụ cột sống còn.
Năm 2026 được kỳ vọng là giai đoạn bản lề để xuất nhập khẩu Việt Nam chuyển mình theo mô hình tăng trưởng bền vững hơn. Dư địa tăng trưởng sẽ đến từ việc khai thác sâu các FTA và tận dụng làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, áp lực từ các biện pháp phòng vệ thương mại và tiêu chuẩn xanh sẽ ngày càng khắt khe, đòi hỏi sự đồng hành quyết liệt từ chính sách nhà nước và sự thay đổi tư duy mạnh mẽ từ chính các doanh nghiệp trong nước.
Tâm An(t/h)
