Nhìn từ bên ngoài, đây là một nghịch lý khó lý giải. Khi doanh nghiệp chưa tạo ra lợi nhuận, việc tiếp tục "rót tiền" cho các kế hoạch mở rộng khiến không ít nhà đầu tư đặt câu hỏi về hiệu quả sử dụng vốn và mức độ an toàn tài chính. Tuy nhiên, đằng sau những con số lợi nhuận âm là nhiều câu chuyện khác nhau, phản ánh cả tham vọng tăng trưởng lẫn những rủi ro tiềm ẩn trong hoạt động kinh doanh.
Theo thống kê từ thị trường chứng khoán, không ít doanh nghiệp trong các lĩnh vực sản xuất công nghiệp, bất động sản, năng lượng, bán lẻ và nông nghiệp đang duy trì tình trạng lợi nhuận ở mức thấp hoặc thua lỗ kéo dài. Dẫu vậy, các kế hoạch đầu tư hàng trăm, thậm chí hàng nghìn tỷ đồng vẫn liên tiếp được công bố.
Nhiều doanh nghiệp lý giải rằng giai đoạn hiện nay là thời điểm phù hợp để chuẩn bị năng lực sản xuất cho chu kỳ tăng trưởng mới của nền kinh tế. Khi thị trường phục hồi, những đơn vị đã hoàn tất đầu tư từ trước sẽ có lợi thế về quy mô, công nghệ và khả năng cạnh tranh. Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy không phải mọi dự án mở rộng đều mang lại kết quả như kỳ vọng.
Mở rộng sản xuất bất chấp áp lực tài chính
Những năm gần đây, thị trường thường xuyên chứng kiến các doanh nghiệp công bố kế hoạch xây dựng thêm nhà máy, mở rộng khu công nghiệp, tăng công suất dây chuyền hoặc phát triển các dự án mới trong khi báo cáo tài chính vẫn ghi nhận khoản lỗ lớn.
Ở nhiều doanh nghiệp, nguyên nhân thua lỗ xuất phát từ việc chi phí đầu vào tăng mạnh, sức tiêu thụ giảm hoặc áp lực lãi vay gia tăng. Một số doanh nghiệp còn phải trích lập dự phòng lớn cho các khoản đầu tư hoặc công nợ khó thu hồi.
Điều đáng nói là dù hiệu quả kinh doanh chưa được cải thiện, dòng tiền đầu tư vẫn liên tục được bơm vào các dự án mới.
Theo các chuyên gia tài chính, việc đầu tư mở rộng trong giai đoạn khó khăn có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Thứ nhất, doanh nghiệp muốn tận dụng giá nguyên vật liệu, chi phí xây dựng hoặc giá đất ở mức thấp để triển khai dự án. Thứ hai, doanh nghiệp kỳ vọng thị trường sẽ phục hồi trong vài năm tới nên cần chuẩn bị năng lực sản xuất từ sớm. Thứ ba, một số dự án đã được phê duyệt từ trước nên khó có thể dừng hoặc giãn tiến độ.
Tuy nhiên, việc đầu tư liên tục trong khi hiệu quả kinh doanh suy giảm cũng khiến áp lực tài chính ngày càng lớn. Không ít doanh nghiệp phải tăng vay nợ ngân hàng hoặc phát hành thêm cổ phiếu để huy động vốn. Điều này giúp duy trì hoạt động đầu tư trong ngắn hạn nhưng đồng thời làm gia tăng gánh nặng chi phí tài chính trong tương lai.
Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp hiện đang dành một phần đáng kể lợi nhuận tạo ra để trả lãi vay. Thậm chí có trường hợp doanh thu vẫn tăng nhưng lợi nhuận bị "ăn mòn" bởi chi phí tài chính quá lớn.
Khi dự án mới chưa thể tạo ra nguồn thu, doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với nguy cơ mất cân đối dòng tiền. Đây là rủi ro không nhỏ trong bối cảnh lãi suất và chi phí vốn vẫn là áp lực đối với khu vực sản xuất kinh doanh.
Giữa tham vọng tăng trưởng và nguy cơ đầu tư dàn trải
Không thể phủ nhận rằng nhiều doanh nghiệp lớn trên thế giới từng trải qua giai đoạn thua lỗ kéo dài trước khi đạt được thành công. Trong lĩnh vực công nghệ, bán lẻ hay sản xuất quy mô lớn, việc chấp nhận hy sinh lợi nhuận ngắn hạn để đổi lấy thị phần và vị thế cạnh tranh là chiến lược phổ biến.
Tại Việt Nam, một số doanh nghiệp cũng đang theo đuổi mô hình này. Họ chấp nhận lợi nhuận thấp trong vài năm đầu để tập trung mở rộng hệ thống, đầu tư công nghệ và xây dựng thương hiệu.
Nếu các khoản đầu tư được triển khai đúng hướng, doanh nghiệp có thể tạo ra bước nhảy vọt khi thị trường tăng trưởng trở lại. Khi đó, những khoản lỗ trong giai đoạn đầu sẽ được bù đắp bằng lợi nhuận lớn hơn trong tương lai. Tuy nhiên, ranh giới giữa chiến lược tăng trưởng và đầu tư dàn trải là rất mong manh.
Nhiều chuyên gia cảnh báo rằng không ít doanh nghiệp đang mở rộng quy mô trong khi chưa giải quyết được các vấn đề cốt lõi về quản trị, năng suất và hiệu quả hoạt động. Việc liên tục đầu tư vào các dự án mới nhưng không đánh giá đầy đủ nhu cầu thị trường có thể dẫn đến tình trạng dư thừa công suất, tồn kho gia tăng và hiệu quả sử dụng vốn suy giảm.
Bài học từ nhiều dự án nghìn tỷ từng thua lỗ trong quá khứ cho thấy việc đầu tư thiếu tính toán có thể khiến doanh nghiệp rơi vào vòng xoáy nợ nần kéo dài. Khi thị trường không phát triển như kỳ vọng, các khoản vay đầu tư trở thành gánh nặng lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sản xuất kinh doanh.
Một thực tế khác cũng đang diễn ra là nhiều doanh nghiệp mở rộng quy mô để duy trì hình ảnh tăng trưởng trước nhà đầu tư. Trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt, việc liên tục công bố dự án mới đôi khi được xem như tín hiệu cho thấy doanh nghiệp vẫn đang phát triển. Tuy nhiên, quy mô lớn hơn không đồng nghĩa với hiệu quả cao hơn.
Đối với nhà đầu tư, điều cần quan tâm không chỉ là số lượng dự án hay tổng vốn đầu tư, mà là khả năng tạo ra doanh thu, lợi nhuận và dòng tiền từ các dự án đó.
Nhiều chuyên gia cho rằng thị trường hiện nay đang ngày càng khắt khe hơn với các doanh nghiệp tăng trưởng bằng vốn vay. Các nhà đầu tư không còn chỉ nhìn vào những kế hoạch đầy tham vọng, mà chú trọng hơn đến hiệu quả thực tế của từng khoản đầu tư.
Trong bối cảnh nền kinh tế đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ, nhu cầu mở rộng sản xuất là điều tất yếu đối với nhiều doanh nghiệp. Tuy nhiên, việc mở rộng cần dựa trên nền tảng tài chính lành mạnh, dự báo thị trường chính xác và chiến lược phát triển rõ ràng.
Thực trạng doanh nghiệp báo lỗ nhưng vẫn liên tục mở rộng đầu tư cho thấy hai mặt của một vấn đề. Ở góc độ tích cực, đó có thể là sự chuẩn bị cho chu kỳ tăng trưởng mới, thể hiện niềm tin của doanh nghiệp vào triển vọng thị trường. Nhưng ở góc độ khác, đây cũng có thể là dấu hiệu cảnh báo về những rủi ro tài chính đang tích tụ nếu các khoản đầu tư không mang lại hiệu quả như kỳ vọng.
Trong môi trường kinh doanh đầy biến động hiện nay, tăng trưởng không chỉ được đo bằng số lượng nhà máy, dự án hay quy mô tài sản. Điều quan trọng hơn là khả năng chuyển hóa các khoản đầu tư thành giá trị thực, tạo ra lợi nhuận bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Đó mới là thước đo phản ánh sức khỏe thực sự của một doanh nghiệp trên hành trình phát triển dài hạn.
Minh Thành
