Càng gần Tết, những vườn bưởi đỏ Đông Cao càng trở nên nổi bật khi từng quả chuyển dần sang sắc đỏ đặc trưng. Với màu vỏ đỏ như son khi chín, loại bưởi này từ lâu đã trở thành sản phẩm được nhiều người tìm mua vào dịp cuối năm, vừa để thưởng thức, vừa làm quà biếu hay bày mâm ngũ quả ngày Tết.
Nhưng phía sau những quả bưởi có hình thức bắt mắt là câu chuyện dài hơn về việc giữ một giống cây đặc sản và tìm cách để giống cây ấy tiếp tục mang lại sinh kế cho người dân trong điều kiện sản xuất nông nghiệp ngày càng thay đổi.
Nếu chỉ dựa vào kinh nghiệm của từng hộ và tiêu thụ quả tươi theo mùa, giá trị của bưởi đỏ khó có thể được khai thác đầy đủ. Chính từ yêu cầu liên kết người trồng, nâng chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu, năm 2018, Hợp tác xã (HTX) bưởi đỏ Đông Cao được thành lập với 20 thành viên.
Sự ra đời của HTX tạo bước chuyển từ cách sản xuất riêng lẻ sang liên kết giữa các hộ. Những người trồng bưởi không còn chỉ chăm sóc vườn cây của riêng mình mà cùng hướng tới một mục tiêu chung: Giữ được đặc tính của giống bưởi đỏ, nâng chất lượng và đưa sản phẩm ra thị trường với giá trị cao hơn.
1.500 gốc bưởi, hướng đến thị trường Tết
Giám đốc HTX bưởi đỏ Đông Cao Lương Văn Phương cho biết, hiện HTX có khoảng 1.500 gốc bưởi, gồm 1.300 gốc bưởi đỏ và 200 gốc bưởi Diễn. Các vườn được chăm sóc theo hướng tập trung, từng bước hình thành vùng sản xuất hàng hóa thay vì phát triển manh mún.
Dự kiến dịp Tết năm nay, HTX có thể cung cấp ra thị trường khoảng 20.000-25.000 quả, với giá bán từ 100.000-120.000 đồng/quả.
Với đặc điểm màu sắc khác biệt, bưởi đỏ có lợi thế rõ nét ở phân khúc quà biếu và tiêu dùng dịp Tết. Một số quả còn được tạo hình, in chữ Phúc - Lộc - Thọ để tăng tính thẩm mỹ và giá trị sản phẩm, đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của khách hàng.
Tuy nhiên, HTX xác định lợi thế về màu sắc hay tính mùa vụ chỉ là điều kiện ban đầu. Muốn sản phẩm đứng vững trên thị trường, yếu tố quyết định vẫn phải là chất lượng ổn định.
Bởi vậy, một trong những thay đổi quan trọng sau khi hình thành HTX là từng bước tạo sự thống nhất về quy trình sản xuất giữa các thành viên.
Trước đây, mỗi hộ có thể dựa vào kinh nghiệm riêng trong chăm sóc, bón phân hay phòng trừ sâu bệnh. Khi sản phẩm được đưa ra thị trường dưới một tên gọi chung, sự khác biệt quá lớn giữa các vườn sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và uy tín của cả vùng sản xuất.
HTX vì vậy hướng tới áp dụng quy trình chung từ chăm sóc cây, sử dụng phân bón, phòng trừ sâu bệnh đến thu hoạch và bảo quản. Việc chuẩn hóa từng khâu giúp giảm sự chênh lệch về chất lượng, đồng thời tạo ra những lô sản phẩm có độ đồng đều cao hơn.
Không chạy theo sản lượng bằng mọi giá
Một hướng đi đang được HTX quan tâm là sản xuất theo hướng hữu cơ. Đây được xem là bước chuyển quan trọng trong tư duy canh tác khi người trồng không chỉ đặt câu hỏi một cây cho được bao nhiêu quả, mà còn quan tâm đến chất lượng quả, sức khỏe của đất, môi trường vườn cây và độ an toàn của sản phẩm.
Việc giảm phụ thuộc vào các yếu tố đầu vào không phù hợp, sử dụng phân bón hợp lý và kiểm soát tốt quá trình chăm sóc có ý nghĩa lâu dài đối với những vườn cây ăn quả nhiều năm tuổi.
Khi đất được duy trì độ phì, cây sinh trưởng ổn định và sâu bệnh được kiểm soát tốt, tuổi thọ cũng như hiệu quả khai thác của vườn bưởi có thể được duy trì lâu hơn. Đó cũng là điều kiện để người trồng phát triển sản xuất theo hướng bền vững thay vì chạy theo sản lượng trong từng vụ.
Quan trọng hơn, thị trường nông sản ngày nay không chỉ quan tâm đến hình thức. Người tiêu dùng ngày càng chú ý sản phẩm được trồng như thế nào, có an toàn hay không và nguồn gốc có rõ ràng hay không.
Với bưởi đỏ Đông Cao, màu đỏ đặc trưng giúp sản phẩm dễ nhận diện, nhưng quy trình sản xuất và chất lượng ổn định mới là yếu tố tạo dựng niềm tin để khách hàng quay lại.
Tìm giá trị mới ngoài quả bưởi tươi
Một bài toán khác đang được HTX đặt ra là làm thế nào để giá trị của cây bưởi không chỉ phụ thuộc vào mùa thu hoạch.
Bưởi là loại nông sản có tính mùa vụ rõ rệt. Nếu phần lớn sản lượng cùng được đưa ra thị trường trong một khoảng thời gian ngắn, người sản xuất dễ chịu áp lực tiêu thụ. Khi đó, dù sản phẩm có chất lượng tốt, khả năng nâng giá trị vẫn bị giới hạn nếu chỉ bán dưới dạng quả tươi.
Vì vậy, HTX đang phối hợp với các đơn vị để từng bước xây dựng chuỗi từ sản xuất đến chế biến. Hướng đi này mở khả năng khai thác sâu hơn giá trị của cây bưởi, kéo dài thời gian thương mại của sản phẩm và giảm sự phụ thuộc vào một mùa thu hoạch.
Khi các sản phẩm chế biến được nghiên cứu phù hợp, nguyên liệu từ cây bưởi có thể được khai thác hiệu quả hơn, đồng thời tạo thêm lựa chọn cho thị trường. Giá trị của vùng trồng khi đó không chỉ được tính bằng số quả bán ra mỗi năm mà còn nằm ở khả năng tạo ra nhiều sản phẩm từ cùng một nguồn nguyên liệu.
Song song với sản xuất và chế biến, xây dựng thương hiệu là bước không thể tách rời. Trong bối cảnh trên thị trường có nhiều vùng trồng bưởi, việc người tiêu dùng nhận biết và nhớ đến bưởi đỏ Đông Cao phụ thuộc vào khả năng làm rõ nét riêng của sản phẩm.
Bưởi đỏ Đông Cao có những yếu tố thuận lợi để xây dựng câu chuyện thương hiệu: màu sắc đặc trưng, nguồn gốc địa phương, kinh nghiệm canh tác được truyền qua nhiều thế hệ và sự gắn bó với đời sống của người dân vùng trồng. Đây là những giá trị khó có thể tạo ra trong một thời gian ngắn.
Thay vì chỉ bán một quả bưởi, việc xây dựng thương hiệu giúp người sản xuất đưa cả câu chuyện về vùng đất, người trồng và phương thức sản xuất đến với khách hàng. Khi sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, chất lượng đồng đều và nhận diện riêng, khả năng cạnh tranh cũng được nâng lên.
Giữ giống phải gắn với sinh kế của người dân
Câu chuyện của bưởi đỏ Đông Cao cho thấy bảo tồn một giống cây đặc sản không đơn giản là giữ lại những cây giống hay duy trì diện tích trồng. Một giống cây chỉ có thể tồn tại bền vững khi người dân còn muốn trồng, sản phẩm có người mua và thu nhập từ cây trồng đủ sức khuyến khích các thế hệ tiếp tục gìn giữ.
Vì thế, bảo tồn và phát triển kinh tế không phải hai mục tiêu tách biệt. Nâng được giá trị quả bưởi cũng chính là tạo thêm động lực để người dân duy trì vườn cây và gìn giữ nguồn giống.
Trong quá trình đó, HTX đóng vai trò kết nối các hộ sản xuất, tạo điều kiện để kinh nghiệm canh tác truyền thống được kết hợp với kỹ thuật mới, đồng thời hình thành đầu mối xây dựng thương hiệu và tìm kiếm thị trường. Sự phối hợp giữa chính quyền địa phương, HTX, doanh nghiệp và người dân cũng tạo thêm điều kiện để sản phẩm đi xa hơn phạm vi vùng trồng.
Từ 20 thành viên ban đầu đến vùng sản xuất với 1.500 gốc bưởi hiện nay, HTX bưởi đỏ Đông Cao đang từng bước tìm lời giải cho bài toán nâng giá trị đặc sản địa phương. Con đường này không chỉ nằm ở việc làm ra nhiều quả hơn, mà là làm ra sản phẩm tốt hơn, đồng đều hơn, có thương hiệu và khai thác được nhiều giá trị hơn từ cây bưởi.
Khi người trồng có thể sống tốt hơn bằng chính giống cây được cha ông gìn giữ, bưởi đỏ Đông Cao không chỉ còn là một đặc sản xuất hiện mỗi dịp Tết. Đó còn là cách một sản phẩm truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống kinh tế hiện đại, mang theo dấu ấn của vùng đất và tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.
Minh Thắm
