Phát biểu khai mạc Hội nghị, bà Hồ Thị Quyên, Phó Giám đốc ITPC nhận định, năm 2026 đánh dấu bước ngoặt quan trọng của thương mại số khi chuyển từ “số hoá quy trình” sang xây dựng hệ sinh thái thương mại thông minh, kết nối toàn diện. Xu hướng này mở ra cơ hội nâng cao năng lực cạnh tranh, tối ưu chi phí và tiếp cận khách hàng cho doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs).
Tuy nhiên, để giao dịch thương mại trên môi trường số hiệu quả, doanh nghiệp phải kiểm soát và giải quyết được các vấn đề liên quan đến hạ tầng, năng lực công nghệ, nguồn nhân lực đến các rủi ro về gian lận, bảo vệ dữ liệu và an ninh mạng. Việc tăng cường trao đổi giữa các chuyên gia và cộng đồng doanh nghiệp sẽ góp phần nhận diện những vấn đề phát sinh trong thực tế, củng cố niềm tin của doanh nghiệp và hỗ trợ quá trình giao dịch mua bán hàng hoá trên môi trường số được thuận lợi, an toàn.
Đồng quan điểm, Luật sư (LS) Châu Việt Bắc, Phó Giám đốc VIAC Chi TP.HCM cho rằng, chuyển đổi số trong giao dịch mua bán hàng hoá nói riêng và các giao dịch nói chung đang trở thành yêu cầu tất yếu. Tuy vậy, việc chuyển đổi số trong bối cảnh hạ tầng công nghệ và chiến lược vận hành chưa đồng bộ giữa các doanh nghiệp dẫn đến quá trình giao dịch phát sinh nhiều rủi ro. Các rủi ro này không chỉ tồn tại trong quá trình thực hiện hợp đồng, mà còn gây ra những hệ quả phức tạp trong hoạt động giải quyết tranh chấp.
Từ thực tiễn giải quyết tại VIAC, ông Bắc đã điểm qua một số loại tranh chấp thương mại điển hình có ứng dụng yếu tố công nghệ, điện tử. Qua đó, ông Bắc nhấn mạnh, khi giao dịch trên nền tảng số, doanh nghiệp cần cẩn trọng ngay từ khâu đàm phán hợp đồng, đồng thời chủ động kiểm soát, lưu trữ dữ liệu trong suốt quá trình thực hiện để dự liệu sớm các rủi ro và không bị động khi phát sinh tranh chấp.
Làm rõ hơn về mô hình giao dịch bán điện tử, PGS. TS. Nguyễn Xuân Minh, Phó Giám đốc Thường trực Trường Đại học Ngoại thương - Phân hiệu TP.HCM nhận định, giao dịch bán điện tử là hình thức phổ biến trong giai đoạn giao thời giữa truyền thống và số hóa do sự chưa đồng bộ, chưa đủ nguồn lực giữa các doanh nghiệp và một phần là do yêu cầu khác nhau của thị trường đối tác giao dịch. Tuy vậy, sự chưa số hóa tuyệt đối này đang tạo ra sự phức tạp trong hoạt động quản trị giao dịch của doanh nghiệp, trong đó đáng chú ý là ranh giới giữa yếu tố tự động hóa và yếu tố con người.
Theo các chuyên gia, tự động hóa quy trình không đồng nghĩa với tự động hóa trách nhiệm; doanh nghiệp vẫn cần xác định rõ chủ thể đứng sau thông điệp và cơ chế phân bổ trách nhiệm khi phát sinh sự cố. Các chuyên gia nhấn mạnh, doanh nghiệp không nên nhìn nhận giao dịch điện tử chỉ đơn thuần là đưa giao dịch truyền thống lên môi trường số, mà nó còn đi đôi với việc thiết kế quy trình và ngăn chặn tranh chấp.
Dưới góc độ người xét xử các tranh chấp trong giao dịch mua bán hàng hóa, LS. Nguyễn Công Phú, Luật sư Thành viên LNT & Partners đã có những phân tích về sự khác biệt trong thu thập và đánh giá chứng cứ giữa tranh chấp thông thường với tranh chấp có yếu tố điện tử. Theo LS. Phú, để có đủ chứng cứ cho giai đoạn giải quyết tranh chấp, đặc biệt với chứng cứ điện tử, doanh nghiệp cần xây dựng phương án lưu trữ dữ liệu khoa học ngay từ thời điểm bắt đầu thực hiện hợp đồng.
LS. Phú cũng lưu ý rằng, trong quá trình giải quyết tranh chấp, các chứng cứ điện tử sẽ không đương nhiên được công nhận mà sẽ được xem xét dựa trên các thuộc tính theo quy định pháp luật về giao dịch điện tử và tố tụng tại trọng tài hoặc Tòa án. Trong số các thuộc tính này, chuyên gia cũng lưu ý doanh nghiệp cần chú trọng đến việc chứng cứ, dữ liệu đó được tạo lập, gửi - nhận ra sao. Nếu tài liệu, dữ liệu đáp ứng các điều kiện về giá trị chứng cứ, chúng có thể trở thành căn cứ quan trọng để Tòa án, Trọng tài đưa ra phán quyết; ngược lại, những tài liệu không đủ giá trị chứng cứ có thể phải được bổ sung, xác minh hoặc giám định thêm.
Lê Vũ
