Hơn 32.000 đơn vị, doanh nghiệp tại TP.HCM đang chậm đóng BHXH, BHYT từ ba tháng trở lên với tổng số tiền khoảng 6.200 tỷ đồng. Quy chế mới của Ban Chỉ đạo thực hiện chính sách BHXH, BHYT TP.HCM đặt ra cơ chế phối hợp liên ngành, trong đó Công an, Thanh tra cùng tham gia rà soát, xử lý các trường hợp vi phạm.
Không chỉ đôn đốc doanh nghiệp trả nợ
Tình trạng chậm đóng, trốn đóng BHXH, BHYT kéo dài không chỉ ảnh hưởng đến nguồn thu các quỹ bảo hiểm mà còn tác động trực tiếp đến quyền lợi của người lao động khi phát sinh các chế độ ốm đau, thai sản, thất nghiệp, hưu trí...
Trong bối cảnh đó, Ban Chỉ đạo thực hiện chính sách BHXH, BHYT trên địa bàn TP.HCM đã ban hành Quyết định 4921/QĐ-BCĐ về Quy chế hoạt động của Ban Chỉ đạo.
Quy chế mới phân định trách nhiệm cụ thể hơn giữa các cơ quan, từ cơ quan BHXH, Công an, Thanh tra, Thuế, Tài chính, Y tế, Nội vụ đến UBND xã, phường, đặc khu.
Điểm đáng chú ý là việc xử lý nợ BHXH, BHYT được đặt trong cơ chế phối hợp nhiều cơ quan, thay vì chỉ tập trung vào việc đôn đốc doanh nghiệp khắc phục khoản nợ.
Theo đó, Công an TP.HCM được giao tham mưu UBND TP.HCM xây dựng kế hoạch chia sẻ dữ liệu dân cư; tổ chức điều tra, khảo sát cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp chưa tham gia BHXH, BHYT theo địa bàn xã, phường, đặc khu.
Công an TP.HCM đồng thời có nhiệm vụ điều tra, xác minh, xử lý vi phạm, tội phạm trong lĩnh vực BHXH, BHYT; điều tra, xử lý các đơn vị chậm đóng, trốn đóng BHXH theo quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015.
Các đơn vị trực thuộc Công an TP.HCM cũng được yêu cầu cử cán bộ tham gia các đoàn thanh tra, kiểm tra do sở, ban, ngành và UBND xã, phường, đặc khu tổ chức.
Doanh nghiệp nợ kéo dài được chú ý
Một điểm đáng lưu ý khác là Công an TP.HCM được giao phối hợp với cơ quan BHXH cơ sở làm việc với những doanh nghiệp chậm đóng BHXH kéo dài.
Đối tượng được quan tâm là các doanh nghiệp có nguy cơ phát sinh đình công, lãn công, tranh chấp hoặc những vấn đề có thể ảnh hưởng đến trật tự xã hội tại địa phương.
Cách phân công này cho thấy nợ BHXH, BHYT không chỉ được xem xét dưới góc độ nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp. Khi khoản nợ kéo dài, quyền lợi của người lao động bị ảnh hưởng và có thể phát sinh tranh chấp, vấn đề này còn liên quan đến quan hệ lao động và ổn định xã hội.
Ban Chỉ đạo cũng giao Công an TP.HCM tiếp nhận, điều tra, xác minh và xử lý theo pháp luật các nguồn tin về tội phạm liên quan đến doanh nghiệp, đơn vị, cá nhân có dấu hiệu vi phạm pháp luật hình sự trong lĩnh vực BHXH, BHYT.
Song song đó, lực lượng Công an phối hợp với cơ quan BHXH trao đổi, cung cấp thông tin để xác thực dữ liệu căn cước công dân với thẻ BHYT; rà soát, làm sạch thông tin những người đang hưởng lương hưu, trợ cấp BHXH hằng tháng.
Công an xã, phường, đặc khu phối hợp với cơ quan BHXH cơ sở rà soát, tuyên truyền, vận động người hưởng nhận lương hưu, trợ cấp qua tài khoản cá nhân.
Phát hiện dấu hiệu hình sự, chuyển hồ sơ điều tra
Trong cơ chế phối hợp mới, Thanh tra TP.HCM được giao tham mưu UBND TP.HCM phê duyệt kế hoạch thanh tra các doanh nghiệp chậm đóng BHXH, BHYT.
Cơ quan Thanh tra cũng xây dựng kế hoạch thanh tra việc thực hiện chính sách BHXH, BHYT, BHTN trên địa bàn khi được giao, trên cơ sở đề nghị của cơ quan BHXH, Sở Nội vụ và Sở Y tế.
Đặc biệt, nếu quá trình thanh tra phát hiện đơn vị, doanh nghiệp có dấu hiệu vi phạm pháp luật hình sự trong lĩnh vực BHXH, BHYT, BHTN, Thanh tra TP.HCM phải chuyển hồ sơ sang Cơ quan điều tra - Công an TP.HCM để điều tra, xử lý theo quy định.
Các hành vi được xem xét theo các Điều 214, 215 và 216 của Bộ luật Hình sự năm 2015.
Như vậy, cơ chế mới tạo sự liên kết giữa công tác thanh tra và điều tra, trong đó thanh tra là một trong những kênh phát hiện dấu hiệu vi phạm để chuyển cơ quan có thẩm quyền xem xét, xử lý.
Điều này cũng không đồng nghĩa mọi doanh nghiệp chậm đóng BHXH đều bị xử lý hình sự. Việc chuyển hồ sơ điều tra được đặt ra khi qua thanh tra phát hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật hình sự theo quy định.
Kết nối dữ liệu Thuế - BHXH để rà soát doanh nghiệp
Một nội dung khác được quy định trong Quy chế là tăng cường trao đổi dữ liệu giữa các cơ quan.
Sở Tài chính được giao cung cấp định kỳ cho cơ quan BHXH danh sách doanh nghiệp thành lập mới, tạm ngừng kinh doanh hoặc bị thu hồi giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp.
Nguồn dữ liệu này giúp cơ quan BHXH có thêm cơ sở rà soát tình trạng doanh nghiệp và việc thực hiện nghĩa vụ tham gia BHXH, BHYT.
Thuế TP.HCM cũng được giao phối hợp với cơ quan BHXH, cung cấp danh sách doanh nghiệp đang thực hiện nghĩa vụ thuế, doanh nghiệp không còn hoạt động tại địa chỉ đăng ký, doanh nghiệp hoàn thuế cùng các thông tin về tình trạng doanh nghiệp. 
Định kỳ trước ngày 30/4 hằng năm, cơ quan Thuế cung cấp danh sách quyết toán thuế thu nhập cá nhân của năm trước để cơ quan BHXH rà soát, đối chiếu với danh sách tham gia BHXH, BHYT.
Đáng chú ý, khi kiểm tra thuế tại trụ sở người nộp thuế, cơ quan Thuế cũng lồng ghép nội dung kiểm tra tình hình trích nộp BHXH, yêu cầu doanh nghiệp thanh toán đầy đủ và đăng ký tham gia cho người lao động nếu còn thiếu.
Việc phối hợp, đối chiếu dữ liệu giữa các cơ quan được kỳ vọng giúp phát hiện sớm những doanh nghiệp chưa tham gia, tham gia chưa đầy đủ hoặc có biến động trong quá trình hoạt động.
Chính quyền cơ sở cũng phải vào cuộc
Trách nhiệm không chỉ đặt ở các cơ quan cấp Thành phố. UBND xã, phường, đặc khu được giao chỉ đạo toàn diện công tác BHXH, BHYT, BHTN trên địa bàn; tập trung giảm số tiền chậm đóng và bảo đảm quyền lợi người tham gia.
Chính quyền cơ sở phải thành lập hoặc kiện toàn Ban Chỉ đạo, trong đó Chủ tịch UBND làm Trưởng ban. Đồng thời, địa phương phải thành lập tổ kiểm tra liên ngành về pháp luật lao động và tổ kiểm tra chuyên đề về BHXH, BHYT đối với doanh nghiệp trên địa bàn.
Hằng quý, các địa phương phải cập nhật dân cư chưa tham gia BHYT, BHXH tự nguyện để cơ quan BHXH cơ sở vận động tham gia; rà soát doanh nghiệp, hộ kinh doanh chưa tham gia để đôn đốc thực hiện.
Các đơn vị chậm đóng, trốn đóng BHXH cũng được yêu cầu công khai trên phương tiện truyền thông theo quy định.
Việc đưa trách nhiệm về tận xã, phường, đặc khu giúp công tác phát triển người tham gia, rà soát doanh nghiệp và xử lý chậm đóng được triển khai sát địa bàn hơn.
Phân rõ trách nhiệm để bảo đảm quyền lợi người lao động
Bên cạnh Công an và Thanh tra, Quy chế 4921/QĐ-BCĐ còn phân công nhiệm vụ cho nhiều cơ quan nhằm hình thành cơ chế phối hợp thống nhất trong thực hiện chính sách BHXH, BHYT.
Ban Chỉ đạo có nhiệm vụ tham mưu Thành ủy, UBND TP.HCM lãnh đạo, chỉ đạo và tổ chức thực hiện chính sách, pháp luật về BHXH, BHYT.
Đối với vấn đề nợ, Ban Chỉ đạo chỉ đạo, đôn đốc, hướng dẫn, kiểm tra, thanh tra và giám sát các cơ quan chức năng cùng cơ quan BHXH trong việc phát triển người tham gia, giảm số tiền chậm đóng, trốn đóng, bảo đảm quyền lợi người lao động và người dân.
Ban Chỉ đạo cũng phải xây dựng quy trình, giải pháp bảo đảm thu - chi đúng, đủ, kịp thời; phòng ngừa lạm dụng, trục lợi chính sách và bảo đảm an toàn các quỹ bảo hiểm.
Ban Chỉ đạo họp định kỳ sáu tháng một lần vào tháng 7 và tháng 12, đồng thời có thể họp đột xuất khi cần. Các sở, ban, ngành và UBND xã, phường, đặc khu phải báo cáo tình hình thực hiện chính sách BHXH, BHYT hằng quý về Ban Chỉ đạo thông qua cơ quan BHXH TP.HCM.
Sở Nội vụ được giao chủ trì, phối hợp tham mưu cơ chế, chính sách hỗ trợ người dân, người lao động, nhất là nhóm yếu thế, thu nhập thấp, qua đó khuyến khích tham gia và mở rộng diện bao phủ BHXH. Cơ quan này cũng phối hợp với BHXH kiểm tra, giám sát việc thực hiện chính sách và xử lý vi phạm.
Sở Y tế tập trung phát triển BHYT toàn dân, hướng dẫn, kiểm tra các cơ sở khám chữa bệnh trong thực hiện chính sách BHYT; phối hợp với cơ quan BHXH quản lý, sử dụng hiệu quả quỹ BHYT, phòng chống lạm dụng, trục lợi quỹ và đẩy mạnh liên thông dữ liệu y tế.
Sở Tài chính giữ vai trò bảo đảm nguồn lực ngân sách. Trên cơ sở đề xuất của cơ quan BHXH và rà soát đối tượng, Sở tham mưu bố trí kinh phí hỗ trợ mua thẻ BHYT, tham gia BHXH tự nguyện cho các nhóm được ngân sách hỗ trợ.
Hằng tháng, hằng quý, Sở Tài chính chuyển kinh phí đóng, hỗ trợ đóng BHXH, BHYT từ ngân sách Thành phố cho cơ quan BHXH theo quy định; đồng thời tham mưu phân bổ kinh phí đầy đủ, đúng thời hạn cho chính quyền cơ sở.
6.200 tỷ đồng nợ bảo hiểm và bài toán quyền lợi người lao động
Theo BHXH TP.HCM, toàn Thành phố hiện có hơn 32.000 đơn vị, doanh nghiệp chậm đóng BHXH, BHYT từ ba tháng trở lên, với tổng số tiền khoảng 6.200 tỷ đồng. Đây là khoản tiền có liên quan trực tiếp đến quyền lợi của người lao động. Một doanh nghiệp chậm đóng trong thời gian dài không chỉ làm phát sinh khoản nợ đối với cơ quan bảo hiểm mà còn có thể khiến người lao động gặp khó khăn khi giải quyết các chế độ bảo hiểm theo quy định.
Vì vậy, việc Quy chế hoạt động của Ban Chỉ đạo phân công trách nhiệm cho từng cơ quan, từ quản lý dữ liệu, thanh tra, kiểm tra, điều tra đến chính quyền cơ sở, được kỳ vọng tạo thêm cơ chế để xử lý những khoản nợ kéo dài. Điểm quan trọng của cơ chế này là xử lý nợ đi cùng với bảo vệ quyền lợi người tham gia.
Khi các cơ quan cùng tham gia rà soát, phát hiện và xử lý vi phạm, mục tiêu cuối cùng vẫn là bảo đảm người lao động được hưởng đầy đủ các chế độ ốm đau, thai sản, thất nghiệp, hưu trí và các chính sách an sinh khác. Qua đó, TP.HCM hướng đến việc củng cố tính ổn định, bền vững của hệ thống BHXH, BHYT và nâng cao hiệu quả thực thi chính sách an sinh trên địa bàn.
Người lao động nói gì về tình trạng chậm đóng BHXH?
Chị HTH, ngụ TP.HCM cho biết: “Tôi xác định BHXH là khoản bảo đảm cho mình về lâu dài, từ lúc còn đi làm đến khi nghỉ hưu. Vì vậy, điều người lao động mong muốn là doanh nghiệp thực hiện đầy đủ, đúng thời hạn nghĩa vụ đóng BHXH. Nếu doanh nghiệp chậm đóng kéo dài, người lao động rất khó biết quyền lợi của mình có bị ảnh hưởng hay không”.
Anh MTT, ngụ TP.HCM chia sẻ: “Có những lúc người lao động chỉ biết doanh nghiệp đang nợ BHXH khi cần giải quyết chế độ. Khi đó mới đi tìm hiểu thì đã phát sinh nhiều vướng mắc. Tôi mong cơ quan chức năng kiểm tra, xử lý sớm để người lao động không phải chờ đợi hoặc chịu thiệt vì những khoản nợ không do mình gây ra”.
Chị TNT, ngụ TP.HCM cho biết: “Khi còn trẻ đi làm, nhiều người chưa thấy hết ý nghĩa của việc tham gia BHXH. Đến khi về hưu mới thấy khoản lương hưu hằng tháng rất quan trọng, giúp mình chủ động hơn trong cuộc sống. Vì vậy, tôi mong chính sách BHXH được thực hiện nghiêm, để người đang đóng hôm nay sau này cũng được bảo đảm quyền lợi như những người đang hưởng”.
Trần Minh
