Hội thảo quy tụ khoảng 200 đại biểu gồm lãnh đạo các Bộ, ngành Trung ương, các nhà khoa học, chuyên gia khảo cổ và đại diện các tổ chức tôn giáo.
Đặng Xuân Thanh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; Thượng tọa Thích Đức Thiện, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam; Phó Chủ tịch UBND TP. Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi; Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Trương Thị Hồng Hạnh đồng chủ trì hội thảo.
Các đại biểu chủ trì hội thảo. Vai trò của Phật viện Đồng Dương trong lịch sử
Theo những nguồn tư liệu hiện có, Phật viện Đồng Dương được Vua Indravarman II xây dựng tại kinh đô Indrapura năm 875. Sau khi xây dựng xong, Phật viện trở thành trung tâm Phật giáo Đại thừa quan trọng ở Vương quốc Champa và trong khu vực Đông Nam Á. Tuy nhiên, đến cuối thế kỷ X, do những biến động chính trị, chính quyền Champa đã dời kinh đô từ Indrapura về Vijaya (nay là phường An Nhơn, tỉnh Gia Lai), và từ đó Phật viện Đồng Dương dần rơi vào quên lãng. Đến đầu thế kỷ XX, Phật viện Đồng Dương mới được một số nhà nghiên cứu thuộc Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp như L. Finot và H. Parmentier phát hiện, khai quật và công bố. Với quy mô kiến trúc rộng lớn và nghệ thuật đặc sắc, nhiều hiện vật độc đáo, quý hiếm được phát hiện, Phật viện đã thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học ở trong và ngoài nước.
Sau một thời gian dài nghiên cứu, kết quả đã xác định được những giá trị to lớn về khảo cổ, lịch sử, văn hóa, nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc, tôn giáo, văn học của Phật Viện. Theo đó: Phật viện Đồng Dương gắn liền với Vương triều Indrapura thịnh vượng, không chỉ là trung tâm chính trị, xã hội, văn hóa mà còn là một “kinh đô thiêng”, phản ánh sự gắn kết chặt chẽ giữa vương quyền và thần quyền; là trung tâm giao lưu văn hóa, nơi hội tụ và tiếp biến các dòng chảy văn hóa, tôn giáo từ Ấn Độ, Trung Hoa và các nước trong khu vực. Trên cơ sở đó tạo nên bản sắc riêng, và vì vậy, Phật viện Đồng Dương được đánh giá là “thánh địa Phật giáo” quan trọng bậc nhất của Vương quốc Champa và vùng Đông Nam Á trong lịch sử. Kiến trúc độc đáo của Phật viện Đồng Dương được “giải mã” kết cấu theo mô hình Thai tạng giới Mạn đà la (Mandala) của Phật giáo Mật tông cùng số lượng tượng thờ, phù điêu, bi ký... phong phú cho thấy hệ thống nghi lễ và triết lý Phật giáo đã hoàn thiện. Phật viện Đồng Dương không chỉ là công trình có quy mô lớn mà còn là đỉnh cao của nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc, phản ánh một giai đoạn lịch sử nghệ thuật Champa phát triển rực rỡ; dù tiếp thu các yếu tố văn hóa, tôn giáo từ Ấn Độ và các nước láng giềng, nhưng nghệ thuật của Phật viện Đồng Dương vẫn giữ được bản sắc riêng thông qua cách chọn lọc, bồi đắp các yếu tố văn hóa, nghệ thuật truyền thống Champa. Vì vậy, những kiệt tác nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc của Phật viện được xem là khởi nguồn của một “Phong cách Đồng Dương”, hay “Nghệ thuật Đồng Dương” với đặc trưng là những đường nét chạm khắc tinh xảo, kết hợp độc đáo, sáng tạo giữa các yếu tố ngoại nhập và đặc trưng truyền thống Champa, mang đến vẻ đẹp trang nghiêm, mỹ lệ nhưng vô cùng sống động thể hiện sự sáng tạo, tư duy, triết lý Phật giáo sâu đậm của chủ nhân di sản...
Đánh giá cao những giá trị to lớn đó, ngày 22/12/2016, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 2499/QĐ-TTg xếp hạng Di tích khảo cổ Phật viện Đồng Dương là Di tích Quốc gia đặc biệt.
Thực trạng đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tiếp tục nghiên cứu và thực hiện giải pháp phù hợp, khả thi nhằm bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của Đà Nẵng nói riêng, của đất nước nói chung trong kỷ nguyên phát triển mới.
Hội thảo lần này nhằm đánh giá một cách tổng thể giá trị và vai trò của Phật viện Đồng Dương trong lịch sử và hiện nay, để làm cơ sở khoa học cho việc xây dựng chính sách và giải pháp phù hợp, khả thi bảo tồn, phát huy di sản văn hóa này; đồng thời cung cấp dữ liệu khoa học cho việc xây dựng hồ sơ Phật viện Đồng Dương trình UNESCO ghi vào danh mục Di sản Thế giới.
Bảo tồn và phát huy giá trị di tích Phật viện Đồng Dương
Phát biểu khai mạc, Phó Chủ tịch UBND TP. Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi cho biết, Di tích Phật viện Đồng Dương nằm trên địa phận làng Đồng Dương, nay thuộc xã Đồng Dương, thành phố Đà Nẵng - từng là trung tâm Phật giáo tiêu biểu của Vương quốc Chămpa cổ; đồng thời, là di sản có giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, kiến trúc, tôn giáo và khảo cổ học của Việt Nam và khu vực Đông Nam Á. Trong giai đoạn từ cuối thế kỷ thứ IX đến cuối thế kỷ thứ X, nơi đây không chỉ là trung tâm tôn giáo lớn mà còn là không gian giao thoa văn hóa, tín ngưỡng và nghệ thuật đặc sắc của khu vực.
Tuy nhiên, trải qua thời gian, thiên nhiên và chiến tranh, phần lớn công trình đã bị hủy hoại. Hiện nay chỉ còn lại một phần tường “Tháp Sáng” cùng nền móng và một số hiện vật rời rạc. Thực trạng này đặt ra nhiều trăn trở đối với một di sản từng có vị thế đặc biệt trong lịch sử Phật giáo Chămpa. Dù đã được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt từ năm 2016, tuy nhiên, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích vẫn chưa tương xứng với tầm vóc vốn có, chủ yếu dừng lại ở các giải pháp tạm thời, chưa hình thành được định hướng nghiên cứu và bảo tồn tổng thể, dài hạn, bền vững.
Phó Chủ tịch UBND TP. Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi nhấn mạnh: “Hội thảo hôm nay có ý nghĩa quan trọng, không chỉ là diễn đàn khoa học để các cơ quan quản lý, nhà khoa học, các chuyên gia, nhà nghiên cứu trao đổi, đánh giá toàn diện giá trị của Phật viện Đồng Dương, mà còn là dịp để đề xuất những định hướng và giải pháp thiết thực, khả thi cho công tác bảo tồn, phát huy giá trị di tích trong thời gian tới.
Với bối cảnh hiện nay, công tác bảo tồn di sản không chỉ dừng ở việc gìn giữ dấu tích vật chất, mà cần hướng tới bảo tồn giá trị văn hóa, lịch sử, tinh thần và bản sắc cộng đồng, đồng thời hài hòa giữa bảo tồn và phát triển bền vững. Vì vậy, việc xây dựng một chiến lược tổng thể, dài hạn cho Phật viện Đồng Dương là yêu cầu cấp thiết, nhằm khẳng định và phát huy giá trị di sản trong dòng chảy văn hóa dân tộc và hội nhập quốc tế.
Thành phố Đà Nẵng mong muốn nhận được các ý kiến tâm huyết, có giá trị khoa học và thực tiễn cao từ các nhà khoa học, chuyên gia, nhà nghiên cứu, đặc biệt là các đề xuất liên quan đến khảo cổ, bảo tồn kiến trúc, phục dựng không gian di tích, cũng như phát huy giá trị văn hóa - du lịch và kết nối Phật viện Đồng Dương với các không gian văn hóa, lịch sử trong khu vực”.
Thanh Hải
