Dự thảo Nghị định (sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 17/2023) do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì soạn thảo đã bổ sung thêm Điều 5a hoàn toàn mới. Điểm cốt lõi của quy định này là thiết lập các rào cản kỹ thuật và pháp lý để phân định rõ ràng giữa sự sáng tạo của con người và sự vận hành của máy móc.
Yêu cầu khắt khe về dấu ấn sáng tạo của con người
Theo đề xuất, một tác phẩm có sự can thiệp của AI sẽ không mặc nhiên được bảo hộ quyền tác giả và quyền liên quan. Để được công nhận, sản phẩm đó phải thỏa mãn đồng thời bốn điều kiện mang tính ràng buộc. Trước tiên, con người bắt buộc phải có đóng góp đáng kể và mang tính quyết định vào việc hình thành tác phẩm, thể hiện qua các hành động cụ thể như cung cấp dữ liệu đầu vào, thiết lập câu lệnh (prompt), hoặc trực tiếp đánh giá, lựa chọn và chỉnh sửa kết quả do AI kết xuất. Kế tiếp, người tạo ra tác phẩm phải hoàn toàn chịu trách nhiệm pháp lý đối với đối tượng quyền tác giả của mình.
Điều kiện thứ ba yêu cầu quá trình sáng tạo không được gây phương hại đến quyền lợi hợp pháp của các chủ sở hữu dữ liệu được dùng làm đầu vào cho hệ thống AI. Cuối cùng, tác phẩm đó vẫn phải đáp ứng đầy đủ các quy chuẩn bảo hộ truyền thống theo Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành. Đáng chú ý, dự thảo nêu rõ các sản phẩm do hệ thống trí tuệ nhân tạo tự động tạo ra 100%, hoặc không đáp ứng trọn vẹn bốn điều kiện khắt khe này, sẽ bị từ chối bảo hộ bản quyền.
Trách nhiệm giải trình và nguyên tắc sử dụng dữ liệu huấn luyện
Để minh bạch hóa quá trình công nhận bản quyền, dự thảo yêu cầu người sáng tạo phải có trách nhiệm giải trình và chứng minh sự đóng góp của mình khi nộp hồ sơ đăng ký. Người nộp đơn phải kê khai trung thực, đính kèm văn bản cam đoan và cung cấp hệ thống tài liệu chứng minh như lịch sử câu lệnh, nguồn dữ liệu đầu vào hay các bản thảo chỉnh sửa.
Đối với hoạt động huấn luyện hệ thống trí tuệ nhân tạo, việc sử dụng các văn bản, dữ liệu đã có bản quyền cũng được siết chặt. Các đơn vị huấn luyện AI chỉ được phép khai thác những nguồn dữ liệu đã được công bố hợp pháp, không được phá vỡ các biện pháp bảo vệ công nghệ. Đặc biệt, việc sử dụng này chỉ được giới hạn trong mục đích nghiên cứu, thử nghiệm phi thương mại. Cơ quan soạn thảo nhấn mạnh, kết quả đầu ra của AI tuyệt đối không được phép thay thế thị trường tiêu thụ của tác phẩm gốc, đồng thời nghiêm cấm hành vi chuyển giao dữ liệu huấn luyện cho bên thứ ba vì mục đích trục lợi nếu chưa có sự đồng ý của chủ sở hữu.
Quyền bảo lưu của tác giả và trách nhiệm của các nền tảng số
Dự thảo mang đến một công cụ bảo vệ mạnh mẽ cho giới sáng tạo nội dung thông qua "quyền bảo lưu". Các tác giả, chủ sở hữu quyền có quyền từ chối, không cho phép sử dụng tác phẩm của mình để huấn luyện AI. Lời từ chối này phải được tuyên bố một cách rõ ràng để các tổ chức, cá nhân sử dụng có thể dễ dàng nhận biết. Đáp lại, các đơn vị vận hành AI buộc phải tôn trọng tuyệt đối quyền bảo lưu này, đồng thời có trách nhiệm lưu trữ toàn bộ hồ sơ kỹ thuật, dữ liệu huấn luyện để sẵn sàng cung cấp cho cơ quan nhà nước khi có tranh chấp xảy ra.
Bên cạnh việc kiểm soát người dùng và nhà phát triển AI, dự thảo còn mở rộng phạm vi điều chỉnh sang các dịch vụ trung gian trên không gian mạng. Các nền tảng số, mạng xã hội và sàn thương mại điện tử sẽ phải chịu trách nhiệm nặng nề hơn trong việc chủ động ngăn chặn việc chia sẻ thông tin vi phạm. Các đơn vị này bắt buộc phải có cơ chế xóa bỏ, gỡ bỏ nhanh chóng các ứng dụng hoặc dịch vụ có chứa nội dung xâm phạm bản quyền, góp phần làm sạch môi trường sáng tạo số.
Thành Nam(t/h)
