Dự án thép 8.100 tỷ: Gần 10 năm vẫn là đống sắt gỉ

THCL “Cánh chim đầu đàn” một thời của ngành thép là Công ty CP Gang thép Thái Nguyên (TISCO – đơn vị thuộc Tổng công ty thép VN) đang mắc kẹt hàng nghìn tỷ đồng ở đại dự án mở rộng gang thép Thái Nguyên giai đoạn II vì thiếu vốn và “chuộng” nhà thầu Trung Quốc.

“Biến” hơn 4.500 tỷ thành đống sắt gỉ

Gần 10 năm về trước, vào tháng 7/2007, Công ty CP Gang thép Thái Nguyên đã đặt bút ký vào hợp đồng chọn Tập đoàn xây lắp luyện kim Trung Quốc (MCC) làm tổng thầu EPC (thiết kế, cung cấp thiết bị, xây dựng công trình) Nhà máy Gang thép Thái Nguyên giai đoạn II công suất 0,5 triệu tấn/năm, tổng vốn đầu tư khi đó là 3.843 tỷ đồng. Thế nhưng, thi công chưa được bao lâu, dự án đã bị đội vốn gấp hơn 2 lần, từ 3.843 tỷ đồng lên 8.104 tỷ đồng.

Số vốn đầu tư đội lên quá lớn khiến việc thu xếp vốn cho dự án của TISCO gặp nhiều khó khăn. Đến tháng 7/2012, dự án bắt đầu rơi vào giai đoạn “chết lâm sàng” khi đã xây dựng được khoảng 60% khối lượng với tổng vốn giải ngân lên đến hơn 4.500 tỷ đồng.

Các nhà thầu Trung Quốc MCC lục tục kéo nhau về nước, bỏ lại những hạng mục còn dở dang và trang thiết bị chất đầy trong kho. Tính đến nay, dự án đã bỏ hoang được gần 4 năm.

“Trái đắng” TISCO gặp phải đã khiến Chính phủ, các bộ ngành phải nhiều lần họp bàn tìm cách giải cứu.

Theo thông tin mới nhất từ TISCO, từ năm 2012 đến cuối tháng 1/2016, TISCO đã tiến hành đàm phán 10 lần với nhà thầu Trung Quốc MCC để tìm cách tái khởi động dự án.

Theo báo cáo mới nhất của TISCO gửi Bộ Công thương, tổng mức đầu tư khi không tiếp tục đầu tư hạng mục Cốc hóa vẫn lên đến con số 9.031 tỷ đồng. So với tổng mức đầu tư đã được rà soát lại và phê duyệt năm 2014, tổng mức đầu tư này cao hơn tới 927 tỷ đồng. Điều này dẫn đến dự án sẽ cần bổ sung thêm nguồn vốn. Nhưng theo tính toán của đơn vị tư vấn, với mức vốn “khủng” này dự án sẽ không có hiệu quả kinh tế khi thời gian để thu hồi vốn lên đến trên 23 năm.

TISCO tiếp tục “yết kiến” Bộ Công thương

Khi tính toán con số vốn đầu tư lên đến 9.031 tỷ đồng, TISCO thấy rằng dự án không thể nào có hiệu quả. Cho nên chủ đầu tư đã cùng tư vấn tính toán lại và cho ra kết quả bất ngờ là “dự án vẫn đảm bảo hiệu quả kinh tế xã hội với tổng mức đầu tư khoảng 7.871 tỷ đồng”.

Thế nhưng, điều kiện để dự án vừa có hiệu quả vừa không vượt quá 7.871 tỷ đồng này lại chính là nhờ những đòi hỏi ưu đãi, hỗ trợ của TISCO.

Đó là TISCO đề nghị miễn thuế nhập khẩu đối với vật tư thiết bị, thuế nhà thầu… với tổng số tiền là 530 tỷ đồng.

Ngoài ra, TISCO đề nghị Ngân hàng Phát triển VN khoanh nợ gốc, đồng thời miễn 100% lãi vay trong thời gian dự án dừng thi công từ tháng 7/2012 đến hết tháng 3/2016 (khoảng 386 tỷ đồng); cho phép điều chỉnh thời gian vay, thời gian trả nợ với các hợp đồng tín dụng đã ký; cụ thể thời gian vay vốn là 23 năm; thời gian trả nợ 15 năm bắt đầu từ năm 2019 đến năm 2034. mức lãi suất 5,5% cho các khoản vay bằng VNĐ.

Tương tự đối với Vietinbank, TISCO mong muốn được khoanh nợ gốc, đồng thời miễn tối thiểu 50% các khoản lãi vay trong thời gian dự án dừng thi công từ tháng 7/2012 đến hết tháng 3/2016.

Như vậy, việc tính toán giảm vốn đầu tư từ 9.031 tỷ đồng xuống 7.871 tỷ đồng thực tế chỉ là giải pháp kỹ thuật của TISCO khi bỏ bớt hạng mục đầu tư và tăng thêm các khoản ưu đãi, hỗ trợ về thuế, lãi suất...

Kiến nghị với Bộ Công thương, TISCO muốn được áp dụng cơ chế chỉ định thầu rút gọn để lựa chọn các nhà thầu mới cho các gói thầu tư vấn/phí tư vấn và các gói thầu xây dựng. Đối với các nhà thầu cũ đang thực hiện dở dang các công việc của dự án nếu có nguyện vọng và đủ năng lực, cho phép TISCO được ký lại hợp đồng 2 bên trực tiếp với các nhà thầu này để tiếp tục triển khai dự án (không phải lựa chọn lại) và có thể mở rộng phạm vi công việc trước đây đã ký nếu TISCO xét thấy cần thiết và tốt cho dự án.

Trước đề xuất của TISCO, mới đây Thứ trưởng Bộ Công thương, Cao Quốc Hưng trong văn bản báo cáo Thủ tướng Chính phủ cho rằng: Chủ đầu tư đã tích cực triển khai đồng bộ, quyết liệt nhiều biện pháp để tái khởi động lại dự án, trong đó có việc tính toán lại tổng mức đầu tư. Hội đồng quản trị Tổng công ty thép VN cần sớm xem xét quyết định và chịu trách nhiệm thực hiện việc điều chỉnh tổng mức đầu tư dự án theo quy định hiện hành, đảm bảo dự án có hiệu quả.

Bộ Công thương cũng bày tỏ ủng hộ đề xuất miễn thuế nhập khẩu để giảm áp lực vốn cho dự án cũng như việc cho phép TISCO chỉ định thầu. Lý lẽ Bộ Công thương đưa ra là “dự án đã kéo dài quá lâu, hiệu quả của dự án phụ thuộc vào khả năng sớm khởi động lại hay không”.

Theo lãnh đạo Bộ Công thương, nếu tiếp tục kéo dài việc triển khai dự án nguy cơ đổ vỡ là rất cao. “Với đặc thù của một dự án đã kéo dài quá lâu, việc tháo gỡ khó khăn một cách tổng thể cho dự án vào thời điểm này là rất cần thiết”, Bộ Công thương bày tỏ ủng hộ cao độ cho dự án này.

Theo Bộ Công thương, nếu các đề xuất của chủ đầu tư là TISCO được duyệt trong tháng 3/2016, dự án sẽ được tái khởi động lại vào tháng 4/2016 và hoàn thành vào tháng 12/2017 đảm bảo có hiệu quả kinh tế.

“Nếu dự án tổng mức đầu tư là 7.871 tỷ đồng, dự án có hiệu quả về mặt tài chính. Bên cạnh đó, khi hoàn thành đưa vào sản xuất sẽ tạo ra hơn 1.300 việc làm mới, hàng năm tạo ra giá trị sản phẩm gia tăng trên 1.412 tỷ đồng, đóng góp cho ngân sách nhà nước trên 779 tỷ đồng/năm”, Bộ Công thương hứa hẹn với Thủ tướng Chính phủ.

Rót thêm nghìn tỷ hay bán sắt gỉ?

TS. Lưu Bích Hồ, nguyên Viện trưởng Viện Chiến lược phát triển cho rằng: Nếu là một dự án mới tinh thì đúng là không nên làm nữa. Nhưng giờ dự án này đã đầu tư dở dang, nếu không cho làm tiếp thì cũng chết, quá lãng phí. Gang thép Thái Nguyên có lịch sử lâu đời, giờ leo lét như vậy thì cũng cần cố gắng duy trì. Có điều, Chính phủ, Bộ Công thương cần cố điều chỉnh, uốn nắn lại cho phù hợp yêu cầu về kinh tế, kỹ thuật công nghệ để sản phẩm sau này đáp ứng yêu cầu của mình. Còn nếu sau này lại lằng nhằng, nặng nợ, chúng ta lại bị cảnh như lọc dầu Dung Quất thì chết dở.

Ông Đỗ Thiên Anh Tuấn, Chương trình Giảng dạy kinh tế Fulbright cho rằng: Đây là sai lầm có tính chiến lược, xuất phát từ ý chí chủ quan của chúng ta và do chịu sự chi phối lợi ích từ nhiều phía khiến cho tình huống mà chúng ta phải đối mặt được các nhà kinh tế chính trị học gọi là lựa chọn công “cứng”.

Vậy có nên làm tiếp dự án này không? TS. Đỗ Thiên Anh Tuấn khẳng định: Không nên! Trăm vạn lần không!

TS. Đỗ Thiên Anh Tuấn cho biết: Chúng tôi đã tính toán và chứng minh rằng sẽ không tiền nào có thể mang lại hiệu quả cho dự án thép này của TISCO cả. Tuy nhiên, ngay cả như vậy thì người ta vẫn cứ đề xuất cần phải bỏ thêm tiền. Lý do là vì người ta có chịu trách nhiệm gì đâu cho chỉ “một lời đề nghị”, nếu được thì “ăn” mà không thì thôi.

Đây chính là nguyên nhân khiến cho các dự án đầu tư công luôn bị đội vốn đầu tư, các dự án chưa được duyệt cũng triển khai, chưa cân đối được nguồn cũng thực hiện.

“Chúng ta cần phải chấm dứt ngay các tiền lệ rằng nhà nước sẽ đổ thêm tiền cho các dự án dở dang. Thay vào đó - sẽ phải truy trách nhiệm đến cùng đối với những người đã ra quyết định đầu tư vào một dự án kém hiệu quả như vậy, kể cả những người tham mưu cho những dự án đó”, TS. Đỗ Thiên Anh Tuấn nhấn mạnh.

Bùi Quyền