Khu thương mai tự do Quảng Trị: Từ hàng hóa “đi qua” đến giá trị ở lại

Không còn dừng ở vai trò trung chuyển

Ngày 12/8, Ban Chỉ đạo xây dựng Đề án thí điểm Khu thương mại tự do tỉnh Quảng Trị tổ chức cuộc họp lần thứ hai để góp ý, hoàn thiện dự thảo. Đề án được bổ sungvới cơ sở khoa học, thực tiễn, điều kiện và tiêu chí triển khai.

Điểm đáng chú ý là hướng tiếp cận đã được mở rộng. Tháng 7/2026, phương án nghiên cứu tập trung vào hai phân khu trọng điểm với tổng quy mô khoảng 2.785 ha: khu thương mại tự do khoảng 555 ha gắn với Cảng hàng không Quảng Trị và phân khu trung tâm khoảng 2.230 ha kết nối Cảng biển Mỹ Thủy. Mô hình được định hướng theo cấu trúc đa điểm, thông minh; trước mắt nghiên cứu tổ chức tại 5 khu vực, sau đó mở rộng theo nhu cầu và khả năng đáp ứng nguồn lực.

Việc điều chỉnh này phản ánh đúng không gian kinh tế mới của tỉnh. Quảng Trị có hệ thống cửa khẩu, cảng biển, cảng hàng không và các tuyến giao thông chạy theo hai trục Đông - Tây, Bắc - Nam. Nếu chỉ tổ chức một khu tập trung, lợi thế của từng đầu mối có thể chưa được khai thác đầy đủ. Mô hình đa điểm cho phép phân bổ chức năng theo từng khu vực, nhưng đặt ra yêu cầu cao hơn về kết nối và quản trị thống nhất.

Mục tiêu của đề án là chuyển hoạt động hàng hóa qua địa bàn từ trung chuyển đơn thuần sang tạo giá trị gia tăng bằng lưu kho, phân loại, đóng gói, kiểm định, chế biến, thương mại, tái xuất và các dịch vụ logistics. Đây mới là điểm cốt lõi. Một địa phương nằm trên hành lang giao thương chỉ thực sự hưởng lợi khi hàng hóa tạo thêm việc làm, doanh thu dịch vụ, năng lực sản xuất và nguồn thu trước khi tiếp tục hành trình.

Nguồn lực lớn đòi hỏi lộ trình khả thi

Theo dự thảo được công bố ngày, đề án dự kiến thực hiện qua ba giai đoạn, tổng nhu cầu vốn khoảng 77.230 - 114.130 tỷ đồng. Đơn vị tư vấn đề xuất 35 cơ chế, chính sách thuộc 12 nhóm, liên quan đến đầu tư, thương mại, logistics, phát triển hạ tầng và quản trị vận hành.

Những con số này cho thấy quy mô kỳ vọng rất lớn, nhưng cũng đặt ra yêu cầu phải phân kỳ đầu tư thận trọng. Khu thương mại tự do không thể hình thành chỉ bằng cơ chế ưu đãi; nó cần hạ tầng giao thông, kho bãi, cảng, năng lượng, hạ tầng số, dịch vụ hải quan và chuỗi doanh nghiệp đủ sức tạo nguồn hàng.

Ban Chỉ đạo đã yêu cầu đánh giá hiệu quả không chỉ về kinh tế - xã hội mà cả tác động đến ngân sách Nhà nước; rà soát sự phù hợp với Quy hoạch tỉnh và các quy hoạch liên quan; xây dựng lộ trình tương ứng khả năng huy động, cân đối nguồn lực. Đây là yêu cầu cần thiết, bởi ưu đãi nếu thiết kế không đúng có thể làm giảm nguồn thu nhưng chưa chắc tạo được dòng vốn và hoạt động kinh tế mới.

Cạnh tranh bằng chi phí và tốc độ, không chỉ bằng ưu đãi

Trong cuộc cạnh tranh thu hút dòng hàng và nhà đầu tư, vị trí địa lý là lợi thế ban đầu nhưng không phải yếu tố quyết định. Doanh nghiệp sẽ lựa chọn nơi có tổng chi phí thấp hơn, thời gian thông quan ngắn hơn, thủ tục dự đoán được và dịch vụ logistics đáng tin cậy.

Dự thảo đang nghiên cứu kéo dài thời gian lưu kho, lưu bãi để tạo lợi thế cho Quảng Trị. Chính sách này có thể hữu ích đối với hàng trung chuyển và tái xuất, song cần đi cùng khả năng kiểm soát hàng hóa, quản trị rủi ro và chống lợi dụng cơ chế đặc thù để buôn lậu, gian lận thương mại hoặc chuyển tải bất hợp pháp.

Đối với một khu thương mại tự do gắn với cửa khẩu và các tuyến giao thương quốc tế, yêu cầu thuận lợi hóa thương mại phải song hành với bảo vệ thị trường trong nước. Hạ tầng kiểm định, truy xuất nguồn gốc, chia sẻ dữ liệu giữa hải quan, biên phòng, quản lý thị trường và cơ quan thuế cần được thiết kế ngay trong đề án, thay vì bổ sung sau khi khu đã vận hành.

Việc xác định ngành ưu tiên cũng cần tránh dàn trải. Lãnh đạo UBND tỉnh đề nghị nghiên cứu lợi thế năng lượng tái tạo để thu hút doanh nghiệp sử dụng năng lượng, phát triển cơ khí, sửa chữa, bảo dưỡng và các ngành công nghiệp khai thác hiệu quả nguồn điện gió. Đây là hướng có cơ sở nếu gắn được nguồn năng lượng với nhu cầu thực tế của nhà đầu tư và năng lực hạ tầng truyền tải.

Cần một hệ sinh thái tạo giá trị tại chỗ

Khu thương mại tự do Quảng Trị chỉ thành công khi giải ba bài toán: Có nguồn hàng ổn định, có doanh nghiệp dẫn dắt và có hạ tầng kết nối thông suốt. Cảng biển, cửa khẩu hay sân bay tự thân không tạo ra hệ sinh thái; giá trị chỉ hình thành khi các đầu mối này được nối với trung tâm logistics, nhà máy chế biến, kho ngoại quan, dịch vụ tài chính, bảo hiểm, kiểm định và thương mại điện tử.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lê Đức Tiến yêu cầu tiếp tục hoàn chỉnh đề án theo hướng rõ mô hình, cơ chế, nguồn lực, lộ trình và trách nhiệm tổ chức thực hiện; đồng thời bảo đảm điều kiện về thủ tục, giải phóng mặt bằng, hạ tầng và nguồn lực. Đây chính là những yếu tố quyết định tính khả thi khi hồ sơ được trình cấp có thẩm quyền xem xét.

Cần nhấn mạnh, Quảng Trị hiện đang hoàn thiện đề án thí điểm; khu thương mại tự do chưa được cơ quan có thẩm quyền quyết định thành lập. Vì vậy, giai đoạn này cần ưu tiên chất lượng phương án hơn là chạy theo tiến độ. Một đề án tốt phải trả lời được câu hỏi lớn nhất: Quảng Trị sẽ giữ lại bao nhiêu giá trị từ mỗi dòng hàng đi qua địa bàn?

Đình Lương